એમેઝોન વર્ષા વન હવે 'કાર્બન સિંક' મટીને 'કાર્બન ઉત્સર્જક' બન્યું: પૃથ્વીના ફેફસાં માટે ખતરાની ઘંટડી

વિશ્વના સૌથી મોટા ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષા વન (tropical rainforest) તરીકે ઓળખાતું એમેઝોન, જેને આપણે દાયકાઓથી 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખતા આવ્યા છીએ, તે હવે એક ભયાનક પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. અત્યાર સુધી એમેઝોનનું જંગલ વાતાવરણમાં રહેલા માનવપ્રેરિત કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) ને શોષી લેવાનું કામ કરતું હતું, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં કાર્બન સિંક (carbon sink) કહેવામાં આવે છે. કાર્બન સિંક એટલે એવી કુદરતી વ્યવસ્થા જે વાતાવરણમાંથી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓને શોષી લે છે. પરંતુ તાજેતરના સંશોધનો દર્શાવે છે કે આ વિશાળ જંગલ હવે કાર્બન શોષવાને બદલે વાતાવરણમાં વધુ કાર્બન મુક્ત કરી રહ્યું છે. આનો અર્થ એ થયો કે એમેઝોન હવે કાર્બન સિંક મટીને કાર્બન ઉત્સર્જક (carbon emitter) અથવા કાર્બન સ્ત્રોત (carbon source) બની ગયું છે.

આ ચોંકાવનારો ખુલાસો 'The Hindu' ના અહેવાલ મુજબ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા એક લાંબા ગાળાના અભ્યાસમાં થયો છે. સંશોધકોએ વર્ષ ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન એમેઝોનના ચાર મુખ્ય સ્થળોએ સંશોધન વિમાનોનો ઉપયોગ કરીને વાતાવરણના વિવિધ સ્તરો પર કાર્બન ડાયોક્સાઇડના સ્તરની માપણી કરી હતી. આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે એમેઝોન વિસ્તાર હવે પ્રાદેશિક માનવપ્રેરિત ઉત્સર્જન (anthropogenic emissions) ને સરભર કરવા માટે પૂરતો કાર્બન શોષી શકતું નથી. માનવપ્રેરિત ઉત્સર્જન એટલે એવી પ્રવૃત્તિઓ જે માનવી દ્વારા કરવામાં આવે છે અને તેનાથી પ્રદૂષિત વાયુઓ પેદા થાય છે. આ પરિવર્તન પાછળ મુખ્યત્વે વનનાબૂદી (deforestation) અને જંગલમાં લાગતી આગ જવાબદાર છે.

કાર્બન સિંક અને કાર્બન પૂલનો તફાવત

આ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે કાર્બન સિંક અને કાર્બન પૂલ (carbon pool) વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, કાર્બન પૂલ એ પૃથ્વી પરની એવી તમામ જગ્યાઓ છે જ્યાં કાર્બનનો સંગ્રહ થઈ શકે છે, જેમ કે વાતાવરણ, મહાસાગરો, જમીન, વનસ્પતિ અને અશ્મિભૂત બળતણના ભંડાર. જ્યારે આ પૂલ વાતાવરણમાંથી જેટલો કાર્બન મુક્ત કરે તેના કરતા વધુ શોષી લે, ત્યારે તેને કાર્બન સિંક કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર જમીન અને મહાસાગરો બે સૌથી મહત્વના કુદરતી કાર્બન સિંક છે. જંગલોમાં રહેલા વૃક્ષો પ્રકાશસંશ્લેષણ (photosynthesis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ લે છે અને તેને લાકડા અને પાંદડામાં કાર્બન તરીકે સંગ્રહિત કરે છે.

જોકે, જ્યારે જંગલો કાપવામાં આવે છે અથવા તેને બાળવામાં આવે છે, ત્યારે આ સંગ્રહિત કાર્બન ફરીથી વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે. એમેઝોનમાં અત્યારે આ જ પ્રક્રિયા મોટા પાયે થઈ રહી છે. જમીન પણ કાર્બન સંગ્રહનું એક મોટું માધ્યમ છે. હકીકતમાં, જમીનમાં રહેલો કાર્બન પૃથ્વી પરની તમામ વનસ્પતિ અને વાતાવરણના સંયુક્ત કાર્બન કરતા પણ વધુ હોય છે. પરંતુ ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં ઊંચા તાપમાન અને ભારે વરસાદને કારણે જમીનમાં રહેલા કાર્બનનું ઝડપથી ઓક્સિડેશન (oxidation) થઈ જાય છે, જેના કારણે ત્યાંની જમીન લાંબા સમય સુધી કાર્બન જાળવી શકતી નથી.

એમેઝોનનો ભૌગોલિક વ્યાપ અને તેનું મહત્વ

એમેઝોન વર્ષા વન દક્ષિણ અમેરિકાના એમેઝોન બેસિનમાં ફેલાયેલું છે, જે કુલ ૭૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટર (૭ million sq km) વિસ્તાર ધરાવે છે. તેમાંથી ૬૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે. આ વિશાળ વિસ્તાર નવ દેશોમાં ફેલાયેલો છે, જેમાં બ્રાઝિલ સૌથી મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. વિકિપીડિયાના આંકડા મુજબ, એમેઝોનનો ૫૮.૪% હિસ્સો બ્રાઝિલમાં, ૧૨.૮% પેરુમાં, ૭.૭% બોલિવિયામાં અને બાકીનો હિસ્સો કોલંબિયા, વેનેઝુએલા, ગયાના, સુરીનામ, ફ્રેન્ચ ગયાના અને ઈક્વાડોરમાં આવેલો છે. આ જંગલમાં અંદાજે ૩૯૦ અબજ વૃક્ષો છે જે ૧૬,૦૦૦ થી વધુ પ્રજાતિઓમાં વહેંચાયેલા છે.

એમેઝોનનું અસ્તિત્વ ઓછામાં ઓછા ૫.૫ કરોડ વર્ષોથી છે. આ જંગલ માત્ર વૃક્ષોનો સમૂહ નથી, પરંતુ એક જટિલ ઇકોસિસ્ટમ (ecosystem) છે જે પૃથ્વીના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. એમેઝોનમાં વાર્ષિક સરેરાશ ૯ ફૂટ વરસાદ પડે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ જંગલને ફળદ્રુપ રાખવા માટે જરૂરી પોષક તત્વો હજારો કિલોમીટર દૂર આવેલા સહારાના રણમાંથી આવે છે. નાસાના CALIPSO સેટેલાઇટના ડેટા મુજબ, દર વર્ષે સહારાના રણમાંથી અંદાજે ૧૮.૨ કરોડ ટન ધૂળ પવન દ્વારા ઉડીને એટલાન્ટિક મહાસાગર પાર કરે છે, જેમાંથી ૨.૨ કરોડ ટન ધૂળ એમેઝોન બેસિનમાં પડે છે. આ ધૂળમાં ફોસ્ફરસ (phosphorus) હોય છે, જે જંગલની વનસ્પતિના વિકાસ માટે અત્યંત જરૂરી છે.

વિનાશના કારણો: આગ અને વનનાબૂદી

એમેઝોન જે રીતે કાર્બન ઉત્સર્જક બની રહ્યું છે તેની પાછળનું સૌથી મોટું કારણ માનવીય દખલગીરી છે. 'The Hindu' ના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૪ માં એમેઝોનમાં થયેલી કુલ વનનાબૂદીમાં ૩૮% હિસ્સો જંગલમાં લાગેલી આગનો હતો. જ્યારે જંગલના મોટા હિસ્સાને ખેતી અથવા પશુપાલન માટે સાફ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે માત્ર કાર્બન શોષવાની ક્ષમતા ગુમાવતું નથી, પરંતુ સંગ્રહિત કાર્બનને ધુમાડા સ્વરૂપે વાતાવરણમાં છોડે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે જંગલની આસપાસનું તાપમાન વધે છે અને વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે, જેનાથી જંગલ વધુ શુષ્ક બને છે અને આગ લાગવાની ઘટનાઓ વધે છે.

વૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપે છે કે જો વનનાબૂદી આ જ ગતિએ ચાલુ રહેશે, તો એમેઝોન એક 'ટિપિંગ પોઈન્ટ' (tipping point) પર પહોંચી જશે. ટિપિંગ પોઈન્ટ એટલે એવો વળાંક જ્યાંથી પરત ફરવું અશક્ય હોય. જો એમેઝોનનો મોટો હિસ્સો નાશ પામશે, તો તે વર્ષા વન મટીને સવાના (savanna) એટલે કે ઘાસના મેદાનમાં ફેરવાઈ જશે. આનાથી માત્ર દક્ષિણ અમેરિકા જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના હવામાન ચક્ર પર માઠી અસર પડશે. બ્રાઝિલમાં વનનાબૂદીને કારણે થતું આર્થિક નુકસાન ત્યાંના કૃષિ ઉત્પાદન દ્વારા થતા નફા કરતા સાત ગણું વધારે હોઈ શકે છે. આ સ્થિતિને વૈજ્ઞાનિકો 'એગ્રો-સ્યુસાઇડ' (agro-suicide) એટલે કે કૃષિ-આત્મહત્યા તરીકે ઓળખાવે છે, કારણ કે જંગલોના નાશથી વરસાદ ઘટશે અને અંતે ખેતી જ અશક્ય બની જશે.

માનવ ઇતિહાસ અને એમેઝોન

એમેઝોન વિશેની એક સામાન્ય માન્યતા એવી હતી કે તે હંમેશાથી એક અસ્પૃશ્ય કુદરતી જંગલ રહ્યું છે. પરંતુ પુરાતત્વીય પુરાવાઓ સૂચવે છે કે માનવીઓ ઓછામાં ઓછા ૧૧,૨૦૦ વર્ષોથી આ વિસ્તારમાં વસે છે. વિકિપીડિયા મુજબ, ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ એમેઝોનમાં લગભગ ૫૦ લાખ લોકો રહેતા હતા. આ લોકોએ 'ટેરા પ્રેટા' (Terra preta) નામની અત્યંત ફળદ્રુપ કાળી જમીન બનાવી હતી, જે માનવ સંચાલિત જમીન વ્યવસ્થાપનનું પરિણામ હતું. આનો અર્થ એ છે કે એમેઝોનનો મોટો હિસ્સો સદીઓ સુધી માનવીય વ્યવસ્થાપન હેઠળ રહ્યો છે અને છતાં તે સમૃદ્ધ રહ્યો હતો.

આજે સ્થિતિ અલગ છે. આધુનિક ઔદ્યોગિકીકરણ અને મોટા પાયે જમીન હડપવાની પ્રવૃત્તિઓએ એમેઝોનને જોખમમાં મૂક્યું છે. ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં રબરના વ્યવસાય દરમિયાન હજારો આદિવાસીઓના મોત થયા હતા, અને આજે પણ ખાણકામ અને ખેતી માટે જંગલો કાપવામાં આવી રહ્યા છે. એમેઝોનનું આ પરિવર્તન એ વાતનો પુરાવો છે કે કુદરતની સહનશક્તિની પણ એક મર્યાદા હોય છે. જો આપણે પૃથ્વીના આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાર્બન સિંકને બચાવવા માંગતા હોઈએ, તો વનનાબૂદી રોકવી અને જંગલોનું પુનઃસ્થાપન કરવું એ માત્ર દક્ષિણ અમેરિકાના દેશોની જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની જવાબદારી છે.

નિષ્કર્ષમાં, એમેઝોનનું કાર્બન ઉત્સર્જક બનવું એ ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામેની લડાઈમાં એક મોટો ફટકો છે. અત્યાર સુધી આપણે માનતા હતા કે જંગલો આપણા પ્રદૂષણને શોષી લેશે, પરંતુ હવે જંગલો પોતે જ પ્રદૂષણનો સ્ત્રોત બની રહ્યા છે. આ ઘટના આપણને યાદ અપાવે છે કે જો આપણે સમયસર પગલાં નહીં લઈએ, તો કુદરતી ચક્રો એ રીતે બદલાઈ જશે કે તેને સુધારવું માનવીના હાથમાં રહેશે નહીં.