હબલ ટેલિસ્કોપનું આયુષ્ય વધારવા માટે નાસા દ્વારા વ્યાપારી સેવાઓ અંગે તપાસ શરૂ

નાસાએ હબલ સ્પેસ ટેલિસ્કોપને અવકાશમાં વધુ સમય સુધી કાર્યરત રાખવા માટે વ્યાપારી સેવાઓ લેવાની સંભવિતતા તપાસવાનું શરૂ કર્યું છે. નાસાએ આ અંગે ઉદ્યોગ જગતની ક્ષમતાઓ જાણવા માટે ૨૯ ઓક્ટોબરના રોજ 'રિકવેસ્ટ ફોર ઇન્ફોર્મેશન' (RFI) બહાર પાડ્યું છે. આ પગલું હબલ ટેલિસ્કોપના આયુષ્યને લંબાવવા અને તેની વૈજ્ઞાનિક કામગીરી ચાલુ રાખવા માટે લેવામાં આવ્યું છે.

નાસાના એડમિનિસ્ટ્રેટર જેરેડ આઈઝકમેને જણાવ્યું હતું કે, હબલ પાસે હજુ પણ મહત્વપૂર્ણ વિજ્ઞાન બાકી છે અને તેને શક્ય તેટલા લાંબા સમય સુધી કાર્યરત રાખવા માટે આપણે દરેક વ્યાજબી તક શોધવી જોઈએ. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, જો અવકાશમાં પહેલેથી જ હાજર એવા સાધનનું આયુષ્ય વધારવા માટે કોઈ નવીન અને ખર્ચ-અસરકારક રીતો હોય, તો અમે અમેરિકન કરદાતાઓ અને વૈજ્ઞાનિક સમુદાય પ્રત્યે તે શોધવા માટે બંધાયેલા છીએ. હબલનું આયુષ્ય વધારવાથી વધુ શોધખોળ, વધુ વિજ્ઞાન અને બ્રહ્માંડની આપણી સમજને વિસ્તૃત કરવાની વધુ તકો મળશે.

નાસા દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી આ માહિતી માંગણી (RFI) માં વ્યાપારી રસ ધરાવતા પક્ષો પાસેથી ત્રણ મુખ્ય બાબતો પર રસ વ્યક્ત કરવામાં માંગવામાં આવ્યો છે: હબલને ઊંચી કક્ષામાં લઈ જવા માટેનું મિશન જે તેના વૈજ્ઞાનિક આયુષ્યને વધારી શકે; હબલની ક્ષમતાઓ વધારવા માટે તેની સેવા કરવી; અથવા હબલના મિશનના અંતે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં સુરક્ષિત અને નિયંત્રિત રીતે પુનઃપ્રવેશ (re-entry) અથવા કક્ષાના નિકાલનું કામ કરવું.

નાસા હેડક્વાર્ટર્સ, વોશિંગ્ટનમાં સાયન્સ મિશન ડાયરેક્ટોરેટના એસોસિએટ એડમિનિસ્ટ્રેટર નિકી ફોક્સના જણાવ્યા અનુસાર, હબલ એ એક રાષ્ટ્રીય પ્રતીક છે જેણે ૩૫ વર્ષથી વધુ સમયથી માનવતાએ બ્રહ્માંડને જોવાની રીત મૂળભૂત રીતે બદલી નાખી છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, તાજેતરના વર્ષોમાં વ્યાપારી ઉદ્યોગ અવકાશમાં સેટેલાઇટ કેપ્ચર અને સર્વિસિંગ માટે નવી ક્ષમતાઓ પ્રદાન કરવા માટે ઝડપથી વિકસિત થયો છે. હબલના અપેક્ષિત પુનઃપ્રવેશ સુધી આપણી પાસે જેટલો સમય છે, તે જોતા અમે આગામી ફ્લેગશિપ મિશન વિકસાવી રહ્યા છીએ તે દરમિયાન હબલને ઊંચી કક્ષામાં લઈ જવાની શક્યતાઓ તપાસવા આતુર છીએ.

હબલ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ ૧૯૯૭ના ફેબ્રુઆરીમાં તેના બીજા સર્વિસિંગ મિશન પછી સુધારેલા ટેલિસ્કોપ તરીકે અવકાશમાં પરત આવ્યું હતું. તે ૧૯૯૦માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું અને ત્યારથી તેણે બ્રહ્માંડની આપણી મૂળભૂત સમજ બદલી નાખી છે. હબલ એ નાસા અને ESA (યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી) વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગનો એક પ્રોજેક્ટ છે. ગ્રીનબેલટ, મેરીલેન્ડમાં આવેલું નાસાનું ગોડાર્ડ સ્પેસ ફ્લાઇટ સેન્ટર આ ટેલિસ્કોપ અને મિશન કામગીરીનું સંચાલન કરે છે. ડેનવર સ્થિત લોકહીડ માર્ટિન સ્પેસ પણ ગોડાર્ડમાં મિશન કામગીરીમાં ટેકો આપે છે. બાલ્ટીમોરમાં આવેલી સ્પેસ ટેલિસ્કોપ સાયન્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, જે યુનિવર્સિટીઝ ફોર રિસર્ચ ઇન એસ્ટ્રોનોમી એસોસિએશન દ્વારા સંચાલિત છે, તે નાસા માટે હબલના વિજ્ઞાન સંચાલનનું કાર્ય કરે છે.

હાલમાં હબલની સ્થિતિ અંગે ચિંતાનું કારણ એ છે કે, નીચી પૃથ્વીની કક્ષામાં રહેલા તમામ અવકાશયાનની જેમ, વાતાવરણીય ઘર્ષણને કારણે હબલની ઊંચાઈ સમય જતાં ધીમે ધીમે ઘટી રહી છે. હબલ પાસે તેની પોતાની કક્ષા જાળવી રાખવા માટે કોઈ પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ નથી. વિશ્લેષણ મુજબ, હબલ ૨૦૩૩ થી ૨૦૩૪ ના સમયગાળા દરમિયાન પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પુનઃપ્રવેશ કરી શકે છે. આથી, નાસા અપેક્ષા રાખે છે કે આ માટેનું મિશન ૨૦૩૨ સુધીમાં પૂર્ણ થઈ જવું જોઈએ. આ માહિતી માટેની પ્રક્રિયા ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ છે અને સોમવાર, ૩૦ નવેમ્બરના રોજ પૂર્વાહ ૩ વાગ્યા (EST) સુધી ખુલ્લી રહેશે.

આ દરમિયાન, અન્ય એક અવકાશયાન સ્વિફ્ટ (Swift) ની સ્થિતિ અલગ છે. યુએસ સ્પેસ ફોર્સના અહેવાલ મુજબ, સ્વિફ્ટ ઓબ્ઝર્વેટરી શુક્રવારે પૃથ્વી પર પડવાની શક્યતા છે. સ્વિફ્ટનું ૧.૫ ટન વજનનું મોટાભાગનું ટેલિસ્કોપ વાતાવરણમાં બળી જવાની અપેક્ષા છે, પરંતુ નાસાના મિશનના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક બ્રાડ સેન્કોના જણાવ્યા અનુસાર, લેડ કરતા પણ વધુ ઘનતા ધરાવતા ટંગસ્ટન અને કેટલાક અરીસાના ભાગો પુનઃપ્રવેશ દરમિયાન બચી શકે છે. જો કોઈ કાટમાળ બચશે, તો તે મોટાભાગે સમુદ્રમાં પડશે, પરંતુ આફ્રિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, ભારત, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને મધ્ય તથા દક્ષિણ અમેરિકાના વિસ્તારો તેના પુનઃપ્રવેશ ઝોનમાં આવે છે.

સ્વિફ્ટના બચાવ પ્રયાસોમાં નિષ્ફળતા મળી હતી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તીવ્ર સૌર પ્રવૃત્તિને કારણે સ્વિફ્ટ સામાન્ય કરતાં વધુ ઝડપથી નીચે ખેંચાઈ ગયું હતું. નાસાએ એક વર્ષ પહેલાં સ્વિફ્ટને બચાવવા માટે કેટાલિસ્ટ સ્પેસ (Katalyst Space) ને કામ સોંપ્યું હતું. કંપનીના 'લિંક' નામના ત્રણ હાથ ધરાતા રોબોટે જુલાઈમાં લોન્ચ થયા પછી મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો હતો અને તે ટેલિસ્કોપથી ૧૨ થી ૧૫ કિલોમીટરથી વધુ નજીક જઈ શક્યું ન હતું. અંતે સપ્ટેમ્બરમાં લિંક પણ પૃથ્વી પર પાછું આવી ગયું હતું. બચાવ પ્રયાસો રદ થયા પછી સ્વિફ્ટે ફરીથી અવલોકનો શરૂ કર્યા હતા, જેમાં ૨,૦૦૦ થી વધુ ગામા રે કિરણોના વિસ્ફોટ અને ૧,૪૦૦ વિસ્ફોટ થતા તારાઓની શોધ કરી હતી. જોકે, ઓક્ટોબરના અંત સુધીમાં ટેલિસ્કોપ અવલોકનો માટે સ્થિર રહેવા માટે ખૂબ નીચું આવી ગયું હતું, જેના કારણે તેની સિસ્ટમો બંધ કરી દેવામાં આવી હતી.

પેન્સિલવેનિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના ખગોળશાસ્ત્રી જોન નૌસેક, જેમણે કંટ્રોલ ટીમનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "અમે સ્વિફ્ટ લોન્ચ થયા પહેલાથી જ જાણતા હતા કે આ દિવસ આવશે. ઓછા પૃથ્વીની કક્ષામાં, જે ઉપર જાય છે તેને નીચે આવવું જ પડે છે. અને તેનો અંત વિનાશક હોય છે." તેમણે વધુમાં ઈમેલ દ્વારા જણાવ્યું હતું કે, સ્વિફ્ટની સફળતામાંથી શીખેલા પાઠ આગામી પેઢીના અવકાશ મિશનમાં બ્રહ્માંડ વિશેની આપણી શોધને ઝડપી બનાવવા માટે લાગુ કરી શકાય તેવી તેમની આશા છે.

સ્વિફ્ટ ૨૦૦૪ના નવેમ્બર ૨૦ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બ્રહ્માંડના સૌથી મોટા વિસ્ફોટો જેવા કે ગામા રે બર્સ્ટ અને સુપરનોવા શોધવાનો હતો. નાસાએ સ્વિફ્ટને હબલ અને વેબ ટેલિસ્કોપ માટે 'ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર' તરીકે ગણ્યું હતું, જે સ્વિફ્ટ દ્વારા મળેલા એલર્ટ્સના આધારે ઊંડા સંશોધનો કરી શકે છે. વૈજ્ઞાનિકો હજુ પણ આ ખાલી જગ્યા કેવી રીતે ભરવી તે અંગે વિચાર કરી રહ્યા છે.