વીબી-જી રામ જી યોજના માટે નવા ફરિયાદ નિવારણ નિયમો ૨૦૨૬ જાહેર

પીઆઈબીના અહેવાલ મુજબ, ભારત સરકારના ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા વિકસિત ભારત – રોજગાર અને આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ): વીબી-જી રામ જી (VB–G RAM G) અધિનિયમ અંતર્ગત વીબી-જી રામ જી - ફરિયાદ નિવારણ નિયમો, ૨૦૨૬ (Grievance Redressal Rules, 2026) સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ નવા નિયમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય યોજનાના અમલીકરણ દરમિયાન ઉદ્ભવતી ફરિયાદોના નિવારણ માટે એક સુવ્યવસ્થિત, બહુસ્તરીય અને સમયબદ્ધ માળખું ઊભું કરવાનો છે. આનાથી ફરિયાદ નિવારણ પ્રક્રિયા નાગરિકો માટે વધુ સુલભ, પારદર્શક અને જવાબદાર બનશે, જેથી ગ્રામીણ પરિવારોના હકો અને પાત્રતા સુરક્ષિત રહે તથા નાગરિકોની સમસ્યાઓનું યોગ્ય સમયે નિરાકરણ આવી શકે.

નવા નિયમો અંતર્ગત રાજ્ય સરકારો દ્વારા ગ્રામ પંચાયત, બ્લોક અને જિલ્લા સ્તરે સમયબદ્ધ તેમજ બહુસ્તરીય ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થાની સ્થાપના કરવામાં આવશે. જે-તે યોગ્ય સ્તરે નિયુક્ત થયેલા ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીઓ ફરિયાદો સ્વીકારવા, તેમનું રજિસ્ટ્રેશન કરવા, તેની તપાસ હાથ ધરવા અને તેનો નિકાલ લાવવા માટે જવાબદાર રહેશે. જિલ્લા કક્ષાએ જિલ્લા પ્રોગ્રામ કોર્ડિનેટર આ સમગ્ર વ્યવસ્થા પર દેખરેખ રાખશે અને તે સુનિશ્ચિત કરશે કે ફરિયાદોનો નિકાલ નિર્ધારિત પદ્ધતિ તેમજ ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના માધ્યમથી જ કરવામાં આવે.

યોજનાના અમલીકરણ સાથે જોડાયેલી કોઈપણ બાબતે કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાની ફરિયાદ રજૂ કરી શકે તે માટે નિયમોમાં અનેકવિધ માધ્યમોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ગ્રામ પંચાયત, બ્લોક કે જિલ્લા કક્ષાએ ભૌતિક સ્વરૂપમાં (રૂબરૂ કે કાગળ દ્વારા) પ્રાપ્ત થતી ફરિયાદોને તે જ દિવસે અથવા જો તે શક્ય ન બને તો તેના પછીના જ કામકાજના દિવસે નિર્ધારિત ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર ફરજિયાતપણે નોંધીને રજિસ્ટર કરવાની રહેશે. ફરિયાદનું રજિસ્ટ્રેશન થયા બાદ અરજદારને એક પહોંચ આપવામાં આવશે, જેમાં રજિસ્ટ્રેશન નંબર, ફરિયાદ મળ્યાની તારીખ અને ફરિયાદ સ્વીકારનાર અધિકારીનું પદનામ દર્શાવવામાં આવશે. ડિજિટલ માધ્યમથી મોકલેલી ફરિયાદો માટે આ પહોંચ ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં મળશે અને ભૌતિક રીતે મળેલી ફરિયાદો માટે ભૌતિક સ્વરૂપમાં આપવામાં આવશે.

આ નિયમોની એક સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે કોઈપણ ફરિયાદને તેના ફોર્મેટ, ભાષા, રજૂ કરવાની રીત કે કોઈપણ પ્રકારની પ્રક્રિયાગત ખામીના આધારે રજિસ્ટર કરવાનો ઇનકાર કરી શકાશે નહીં. આ જોગવાઈથી તે સુનિશ્ચિત થાય છે કે કોઈ પણ નાગરિક પ્રક્રિયાગત આવશ્યકતાઓને કારણે ફરિયાદ નિવારણ પ્રક્રિયાનો લાભ મેળવવાથી વંચિત ન રહી જાય. નિયમોમાં ફરિયાદોની ઝડપી તપાસ અને ઉકેલ માટે ચોક્કસ સમય-મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. નિયુક્ત થયેલા ફરિયાદ નિવારણ અધિકારી દરેક નોંધાયેલી ફરિયાદની ચકાસણી કરશે અને જરૂરી તપાસ હાથ ધરશે. આ પ્રક્રિયા માટે અધિકારી સંબંધિત સત્તાવાળાઓ કે કર્મચારીઓ પાસેથી સંબંધિત રેકોર્ડ, રજિસ્ટર, દસ્તાવેજો, રિપોર્ટ, ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા અથવા અન્ય માહિતી માંગી શકે છે.

જ્યાં જરૂર જણાય ત્યાં ફરિયાદનો નિકાલ કરતા પહેલા અરજદારને રૂબરૂ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની યોગ્ય તક પૂરી પાડવામાં આવશે. ફરિયાદ મળ્યાની તારીખથી ૭ કામકાજના દિવસોની અંદર તેની તપાસ પૂર્ણ કરી લેવાની રહેશે. તપાસ પૂરી થયા પછી ફરિયાદ નિવારણ અધિકારી પોતાના તારણો નોંધીને અધિનિયમ તથા નિયમો અનુસાર યોગ્ય સુધારાત્મક કે ઉપચારત્મક પગલાં લેશે અથવા લેવડાવશે. દરેક ફરિયાદનો અંતિમ ઉકેલ તે મેળવ્યા તારીખથી ૧૫ દિવસની અંદર લાવવો અનિવાર્ય છે.

તપાસના તારણો અને લેવાયેલા પગલાંની વિગતો નિર્ધારિત ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર રેકોર્ડ કરવામાં આવશે અને અરજદારને તેની જાણ કરવામાં આવશે. ભૌતિક સ્વરૂપમાં પ્રાપ્ત થયેલી ફરિયાદોના કિસ્સામાં, તેનું પરિણામ અને લેવાયેલી કાર્યવાહીની માહિતી અરજદારને ભૌતિક સ્વરૂપમાં પણ મોકલવામાં આવશે. નિર્ધારિત ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના માધ્યમથી ફરિયાદોની નોંધણીથી લઈને તેના અંતિમ નિકાલ સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયાનું એન્ડ-ટુ-એન્ડ ટ્રેકિંગ કરી શકાશે. આનાથી તપાસ, તારણો અને થયેલી કાર્યવાહીનું ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડિંગ શક્ય બનશે, જેનાથી આખી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી વધુ મજબૂત થશે.

જો કોઈ ફરિયાદ નિર્ધારિત ૧૫ દિવસના સમયગાળામાં ઉકેલાયા વગરની રહે છે, તો તેને રાજ્ય સરકાર દ્વારા સ્થાપિત ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા અંતર્ગત આગામી ઉચ્ચ સ્તરે મોકલી આપવામાં આવશે. ઉચ્ચ સ્તરે આ ઓટો-એસ્કેલેટેડ ફરિયાદ પ્રાપ્ત કરનાર સત્તાધિકારી સમગ્ર મામલાની ચકાસણી કરશે અને તેના નિકાલ માટે યોગ્ય પગલાં લેશે. આવી અનસુલઝેલી ફરિયાદોનું જ્યાં સુધી નિરાકરણ ન આવે ત્યાં સુધી ડિજિટલ માધ્યમથી તેની સતત દેખરેખ રાખવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, આ નિયમો અંતર્ગત ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ હેઠળ આપવામાં આવેલા આદેશો સામે અપીલ કરવાની પણ જોગવાઈ રાખવામાં આવી છે. આવી અપીલો વીબી-જી રામ જી અધિનિયમ, ૨૦૨૫ ની અનુસૂચિ-૧ મુજબ દાખલ કરવામાં આવશે અને તેનો નિકાલ કરવામાં આવશે.

સરકાર આ નિયમો દ્વારા વીબી-જી રામ જી યોજના હેઠળ નાગરિક-કેન્દ્રિત, સુલભ અને સમયબદ્ધ ફરિયાદ નિવારણ માળખાને સંસ્થાકીય સ્વરૂપ આપવા માંગે છે. બહુસ્તરીય સંસ્થાકીય પદ્ધતિ, ફરિયાદ કરવા માટેના અનેકવિધ માધ્યમો, ફરજિયાત રજિસ્ટ્રેશન, નિર્ધારિત સમયમર્યાદા, ડિજિટલ ટ્રેકિંગ અને અણઉકેલાયેલી ફરિયાદોને ઉચ્ચ સ્તરે મોકલવાની વ્યવસ્થાથી પ્રશાસનિક જવાબદારી વધશે અને યોજનાના અમલીકરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થશે તેમ અહેવાલમાં જણાવાયું છે.