સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની જવાબદારી અને પ્રતિબંધો અંગે વૈશ્વિક સ્તરે મંથન

સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની જવાબદારી અને તેના દ્વારા સંચાલિત અલ્ગોરિધમ્સના પ્રભાવ અંગે વિશ્વભરમાં ચર્ચાઓ તેજ બની છે. બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના અહેવાલ મુજબ, ભારત સરકાર સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને મળતા 'બ્લેન્કેટ પ્રોટેક્શન' એટલે કે 'સેફ હાર્બર' સુરક્ષા કવચને દૂર કરવા અંગે ગંભીરતાથી વિચારી રહી છે. હાલના નિયમો મુજબ, પ્લેટફોર્મ્સ પર યુઝર્સ દ્વારા પોસ્ટ કરવામાં આવતી સામગ્રી માટે તેમને કાયદાકીય જવાબદારીમાંથી મુક્તિ મળે છે, પરંતુ હવે સરકાર અલ્ગોરિધમ-આધારિત કન્ટેન્ટ માટે આ સુરક્ષામાં ફેરફાર કરવાનું વિચારી રહી છે.

બીજી તરફ, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૧૬ વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર મૂકવામાં આવેલા પ્રતિબંધનો મામલો હાઈકોર્ટમાં પહોંચ્યો છે. એબીસી ન્યૂઝ અને અલ જઝીરાના અહેવાલ મુજબ, આ પ્રતિબંધને બંધારણીય પડકાર આપવામાં આવ્યો છે. આ કાયદો ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, થ્રેડ્સ, કિક, રેડિટ, સ્નેપચેટ, ટિકટોક, ટ્વિચ, એક્સ (અગાઉનું ટ્વિટર) અને યુટ્યુબ જેવા પ્લેટફોર્મ્સને ૧૬ વર્ષથી ઓછી વયના ઓસ્ટ્રેલિયન નાગરિકોને એકાઉન્ટ બનાવવા કે રાખતા અટકાવવા માટે ફરજ પાડે છે. ડિસેમ્બર મહિનામાં લાગુ થયેલા આ કાયદા હેઠળ અત્યાર સુધીમાં લગભગ ૫૦ લાખ સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ બ્લોક કરવામાં આવ્યા છે.

આ કાયદાને પડકારનાર 'ડિજિટલ ફ્રીડમ પ્રોજેક્ટ' અને રેડિટનો તર્ક છે કે આ પ્રતિબંધ બંધારણીય રીતે અયોગ્ય છે કારણ કે તે યુવાનોને નાગરિક સંવાદ અને રાજકીય ચર્ચાઓથી વંચિત રાખે છે. રેડિટના વકીલોનું કહેવું છે કે આ કાયદો યુવાનોને વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની વાત રજૂ કરવાની તકથી વંચિત રાખે છે, ખાસ કરીને એવા જૂથ માટે જેની પાસે મતદાનનો અધિકાર નથી. બીજી તરફ, ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારનો દાવો છે કે આ પ્રતિબંધ બાળકોને સોશિયલ મીડિયાના જોખમોથી બચાવવા માટે જરૂરી છે. સરકારના મતે, પ્લેટફોર્મ્સ જાહેરાતની આવક મેળવવા માટે યુઝર્સને પ્લેટફોર્મ પર જકડી રાખવા માટે અલ્ગોરિધમનો ઉપયોગ કરે છે, જે બાળકો માટે હાનિકારક છે.

દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રીમિયર પીટર મલિનાસ્કસે જણાવ્યું હતું કે સોશિયલ મીડિયા અલ્ગોરિધમ્સ નક્કી કરે છે કે લોકો શું જોશે, જે વાણી સ્વાતંત્ર્યના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત નથી. આ કેસમાં હવે બ્રિટન સ્થિત 'ફ્રી સ્પીચ યુનિયન' અને અમેરિકાની 'નેટચોઇસ' જેવી સંસ્થાઓ પણ 'મિત્ર અદાલત' તરીકે જોડાવા માંગે છે. મોનાશ યુનિવર્સિટીના બંધારણીય કાયદાના પ્રોફેસર લ્યુક બેકના મતે, સરકાર પાસે આ બાબતે મજબૂત પક્ષ છે, પરંતુ આ કેસથી સરકારની નિયમન કરવાની સત્તાની મર્યાદા સ્પષ્ટ થશે.

સોશિયલ મીડિયાના દુષ્પ્રભાવોની ગંભીરતા ગુજરાતના સુરત શહેરમાં બનેલી એક ઘટના પરથી પણ સમજી શકાય છે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, સુરતમાં ઇન્સ્ટાગ્રામ ગ્રુપમાં શેર કરવામાં આવેલા એક વીડિયોને લઈને થયેલા વિવાદમાં બે કિશોરોની હત્યા કરવામાં આવી હતી. પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, 'સલમાન ખાન' નામના ઇન્સ્ટાગ્રામ ગ્રુપમાં ઘોડેસવારીનો વીડિયો શેર કરવામાં આવ્યો હતો, જેના પર થયેલી ટિપ્પણી અને અપશબ્દોના આદાન-પ્રદાનથી મામલો વણસ્યો હતો. આ વિવાદ બાદ બંને પક્ષો વચ્ચે મુલાકાત નક્કી થઈ હતી, જે દરમિયાન ૧૭ વર્ષના ત્રણ સગીર આરોપીઓએ માંસ કાપવાના છરી વડે હુમલો કરી બે કિશોરોની હત્યા કરી હતી. પોલીસે ત્રણેય સગીર આરોપીઓને કસ્ટડીમાં લીધા છે.

આ ઘટનાઓએ સોશિયલ મીડિયાના અલ્ગોરિધમ્સ અને તેના પરના નિયંત્રણો અંગેની ચર્ચાને વધુ વેગ આપ્યો છે. ભારતમાં જ્યાં સરકાર સેફ હાર્બર નિયમોમાં ફેરફારની તૈયારી કરી રહી છે, ત્યાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં કોર્ટનો ચુકાદો સોશિયલ મીડિયાના ભવિષ્ય માટે મહત્વનો સાબિત થશે. ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારનું કહેવું છે કે તેઓ બાળકોની સુરક્ષા માટે મક્કમ છે અને આ કાયદો સમય જતાં જરૂરિયાત મુજબ બદલી શકાય તેવો છે. રેડિટ જેવી કંપનીઓ કાયદાનું પાલન કરવાનું ચાલુ રાખશે તેમ જણાવ્યું છે, પરંતુ સાથે જ તેઓ વધુ અસરકારક સુરક્ષા પગલાંની હિમાયત પણ કરી રહ્યા છે.

સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ મૂળભૂત રીતે એવી ટેકનોલોજી છે જે યુઝર્સને એકબીજા સાથે જોડવા અને માહિતી શેર કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. છેલ્લા બે દાયકામાં આ પ્લેટફોર્મ્સ વૈશ્વિક સંવાદનું મુખ્ય માધ્યમ બન્યા છે. જોકે, અલ્ગોરિધમ-આધારિત કન્ટેન્ટ ડિલિવરી અને યુઝર એન્ગેજમેન્ટ વધારવાની તેમની પદ્ધતિઓ પર સતત સવાલો ઉઠતા રહ્યા છે. વિવિધ દેશોની સરકારો હવે આ પ્લેટફોર્મ્સને વધુ જવાબદાર બનાવવા માટે કાયદાકીય માળખામાં ફેરફાર કરી રહી છે, જેથી ડિજિટલ વિશ્વમાં સુરક્ષા અને વાણી સ્વાતંત્ર્ય વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકાય.