૨૦૩૬ સુધીમાં પ્રાથમિક શાળાના બાળકોની સંખ્યામાં ૨૦ ટકા ઘટાડો થશે

ભારતમાં પ્રાથમિક શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં આગામી વર્ષોમાં મોટો બદલાવ જોવા મળી શકે છે. વડાપ્રધાનની આર્થિક સલાહકાર પરિષદ (EAC-PM) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા એક નવા વર્કિંગ પેપર મુજબ, દેશમાં ૫ થી ૯ વર્ષના વયજૂથના પ્રાથમિક શાળાએ જતા બાળકોની વસ્તીમાં ૨૦૧૧ થી ૨૦૩૬ દરમિયાન આશરે ૨૦ ટકાનો ઘટાડો થવાનો અંદાજ છે.

'હાઉ ઈન્ડિયા ઈઝ ટ્રાન્સફોર્મિંગ એજ્યુકેશન કેપેસિટી અન્ડર ધ ન્યુ એજ્યુકેશન પોલિસી ૨૦૨૦' શીર્ષક હેઠળના આ સંશોધન પેપરને એસબીઆઈના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર અને EAC-PM ના સભ્ય સૌમ્ય કાંતિ ઘોષ તથા અર્થશાસ્ત્રી શશિધરણ શર્મા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આ રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પ્રાથમિક શિક્ષણની ઉંમરના બાળકોના એડમિશનમાં આવતો આ ઘટાડો ભારતની ઘટતી કુલ ફર્ટિલિટી રેટનો પ્રથમ ડેમોગ્રાફિક પુરાવો છે.

એબીપી ન્યૂઝના અહેવાલ મુજબ, આ અંદાજો રાષ્ટ્રીય વસ્તી આયોગ દ્વારા ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીના આંકડાઓના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. આંકડાકીય વિગતો પર નજર કરીએ તો, ૨૦૧૧માં ૫ થી ૯ વર્ષની વયના બાળકોની સંખ્યા ૧૨.૫૩ કરોડ હતી. અંદાજ છે કે ૨૦૨૬ સુધીમાં આ સંખ્યા ઘટીને ૧૧.૨૭ કરોડ થઈ જશે, જે ૨૦૧૧ની તુલનામાં લગભગ ૧૦ ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે. વધુમાં, ૨૦૩૬ સુધીમાં આ આંકડો વધુ ઘટીને ૧૦.૦૨ કરોડ પર આવી જશે, જે ૨૦૧૧ના મુકાબલે આશરે ૨૦ ટકાનો ઘટાડો સૂચવે છે.

રિપોર્ટમાં રજિસ્ટ્રાર જનરલ અને સેન્સસ કમિશનરના આંકડાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેના અનુસાર દેશનો ફર્ટિલિટી રેટ ૨૦૧૯માં ૨.૧ હતો, જે ૨૦૨૪માં ઘટીને ૧.૯ પર આવી ગયો છે.

રિપોર્ટમાં એ વાત પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે બાળકોની વસ્તી ઘટવાનો અર્થ એ નથી કે સમગ્ર દેશમાં શાળાઓની માંગ એકસમાન રીતે ઘટી રહી છે. હકીકતમાં, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી શહેરી વિસ્તારો તરફ એનરોલમેન્ટમાં મોટું શિફ્ટિંગ જોવા મળી રહ્યું છે. ૨૦૧૨-૧૩ થી ૨૦૨૧-૨૨ વચ્ચે ગ્રામીણ વિસ્તારોની શાળાઓમાં ધોરણ ૧ થી ૧૨ સુધીનું કુલ એનરોલમેન્ટ આશરે ૭૮ લાખ ઘટીને ૧૮.૭૧ કરોડથી ૧૭.૯૩ કરોડ થયું છે.

તે જ સમયગાળા દરમિયાન શહેરી ક્ષેત્રની શાળાઓમાં આશરે ૯૩ લાખ નવા વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા છે, જેના કારણે ત્યાં એનરોલમેન્ટ વધીને ૭.૬૪ કરોડ થયું છે. પરિણામે, કુલ એનરોલમેન્ટમાં શહેરોનો હિસ્સો ૨૬.૪ ટકાથી વધીને ૨૯.૯ ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે.

રાજ્યવાર આંકડાઓમાં પણ મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તર પ્રદેશમાં કુલ એનરોલમેન્ટ લગભગ સ્થિર રહ્યું છે, પરંતુ આંતરિક રીતે જોતા ગ્રામીણ એનરોલમેન્ટમાં ૧૯.૪૬ લાખનો ઘટાડો થયો છે, જ્યારે શહેરી એનરોલમેન્ટમાં ૧૭.૬ લાખનો વધારો થયો છે. બિહારમાં એનરોલમેન્ટ અને શાળાઓની સંખ્યા બંનેમાં વધારો થયો છે, જ્યારે તમિલનાડુમાં શાળાઓની સંખ્યા વધવા છતાં કુલ એનરોલમેન્ટમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.

વસ્તીના આ બદલાવની સીધી અસર દેશના સ્કૂલ નેટવર્ક પર પડી રહી છે. યુડીઆઈએસઈ પ્લસ (UDISE+) ના આંકડા મુજબ, ૨૦૧૮-૧૯માં દેશમાં કુલ ૧૫.૫૧ લાખ શાળાઓ હતી, જે ૨૦૨૫-૨૬ સુધીમાં ૫.૪ ટકા ઘટીને ૧૪.૬૭ લાખ રહી ગઈ છે. સૌથી ઝડપી ઘટાડો માત્ર ધોરણ ૧ થી ૫ સુધીનું શિક્ષણ આપતી પ્રાથમિક શાળાઓમાં જોવા મળ્યો છે, જે ૮.૨૭ લાખથી ૧૨.૬ ટકા ઘટીને ૭.૨૨ લાખ થઈ ગઈ છે.

તેનાથી વિપરીત, ધોરણ ૧૨ સુધીનું શિક્ષણ આપતી શાળાઓની સંખ્યામાં ૨૯.૭ ટકાનો વધારો થયો છે અને તે ૧.૩૦ લાખથી વધીને ૧.૬૯ લાખ થઈ છે. રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે ડેટામાં શાળાઓની સંખ્યા ઘટવાનો અર્થ સીધો શાળાઓ બંધ થવો નથી. ઘણા કિસ્સાઓમાં પ્રાથમિક શાળાઓને અપગ્રેડ કરીને તેમાં ઉચ્ચ ધોરણો ઉમેરવામાં આવ્યા છે અથવા તેમને મર્જ કરવામાં આવી છે.

નાની અને ઓછા બાળકો ધરાવતી શાળાઓમાં સંસાધનોની અછત દૂર કરવા માટે નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ ૨૦૨૦માં 'સ્કૂલ કોમ્પ્લેક્સ' અને 'ક્લસ્ટર મોડલ'નો સૂચન કરવામાં આવ્યો છે. આ મોડલ હેઠળ આસપાસની નાની શાળાઓ અને આંગણવાડીઓ કોઈપણ શાળાના ભવનને બંધ કર્યા વગર શિક્ષકો, લેબોરેટરી, રમતગમતના મેદાનો અને નેતૃત્વનો પરસ્પર સહિયારો ઉપયોગ કરી શકે છે.

સંશોધનકર્તાઓએ સલાહ આપી છે કે માત્ર રાષ્ટ્રીય આંકડાઓના આધારે વિચાર્યા વગર દૂરના અથવા ગ્રામીણ વિસ્તારોની શાળાઓ બંધ ન કરવી જોઈએ. ભવિષ્યના આયોજનમાં સ્થાનિક માંગ, બાળકો માટે શાળાનું અંતર અને પડોશી શાળાઓની ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને યોજનાઓ બનાવવી જોઈએ.