ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધના પક્ષમાં નથી સુપ્રીમ કોર્ટ

સુપ્રીમ કોર્ટે ગુરુવારે દિલ્હી-NCR માં ફટાકડાના વેચાણ અને ઉપયોગ પરના નિયંત્રણોના અમલીકરણમાં નિષ્ફળતા બદલ દિલ્હી સરકાર અને કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) ને આકરી ઠપકો આપ્યો હતો. જોકે, કોર્ટે ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તહેવારો દરમિયાન પ્રદૂષણની સમસ્યાના ઉકેલ માટે ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો એ કોઈ સમાધાન નથી. કોર્ટે સંકેત આપ્યો હતો કે આ વર્ષે દિવાળી દરમિયાન દિલ્હી-NCR માં મર્યાદિત સમય માટે અને નિર્દિષ્ટ દિવસોમાં ગ્રીન ફટાકડાના વેચાણ અને ફોડવાની મંજૂરી આપવામાં આવી શકે છે, પરંતુ નવા વચગાળાના વ્યવસ્થા અંગેનો આદેશ કોર્ટે અનામત રાખ્યો છે. નોંધનીય છે કે ગયા વર્ષે ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ માં તહેવાર માટે આપવામાં આવેલી ત્રણ દિવસની છૂટ એ એક વખતનું પગલું હતું, જેને આપમેળે લંબાવી શકાય નહીં. આ વર્ષે દિવાળી ૮ નવેમ્બરના રોજ છે.

જસ્ટિસ એમએમ સુંદરેશ અને જસ્ટિસ પીબી વરાલેની બેંચે દિવાળીની ઉજવણી સાથે જોડાયેલી જાહેર લાગણીઓ વિશે વાત કરી હતી, પરંતુ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સત્તાધિકારીઓ તહેવારના ઉત્સાહને ફટાકડા પરના નિયંત્રણો લાગુ કરવામાં નિષ્ફળતા માટે બહાના તરીકે ઉપયોગ કરી શકતા નથી. બેંચે અવલોકન કર્યું હતું કે, "અમે પણ જાહેર જનતાની લાગણીઓને સમજીએ છીએ. કોઈ ઉજવણી કરવા માંગે છે. તેથી, અમે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદવા ઈચ્છતા નથી કારણ કે તેનાથી અન્ય સમસ્યાઓ ઉભી થઈ શકે છે. પરંતુ તેમ છતાં, કૃપા કરીને અમને આ બાબતે ખૂબ જ કડક વલણ અપનાવવા માટે મજબૂર ન કરો." કોર્ટે સત્તાધિકારીઓને જણાવ્યું હતું કે તેઓ લોકોને દિવાળી ઉજવતા રોકવાનું નથી માંગી રહ્યા, પરંતુ ફટાકડાનો ઉપયોગ જવાબદારીપૂર્વક અને મંજૂર કરેલા સમયગાળા દરમિયાન જ થાય તેની ખાતરી કરવી જોઈએ. કોર્ટે સૂચવ્યું હતું કે અધિકારીઓએ નિર્દિષ્ટ દિવસો દરમિયાન અમલીકરણના પ્રયાસો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ, ભલે તેના માટે તેમણે નિયમોનું પાલન કરાવવા માટે ચેલેન કાઢવી પડે, લાયસન્સ રદ કરવા પડે અથવા ઉલ્લંઘન કરનારાઓ સામે કાર્યવાહી કરવી પડે.

કોર્ટે સરકારને આદેશોના અમલીકરણ અંગે સખત પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા. બેંચે પૂછ્યું હતું કે, "ગયા વર્ષે અમારા આદેશ પછી, તમે ખરેખર શું કર્યું? જુઓ, અન્યથા આદેશો પસાર કરવા અને તમામ શરતો મૂકવાનો કોઈ અર્થ નથી, સિવાય કે તમે ખરેખર જમીન પર તેનો અમલ કરો. તે પછી તો આ એક મજાક બની જશે." કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે માત્ર વચગાળાના આદેશો આપવાથી કોઈ અસર થશે નહીં જો અમલીકરણ પદ્ધતિ અસરકારક ન હોય. જસ્ટિસ સુંદરેશે કડક શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે, "મને લાગે છે કે અમારા આદેશોનું ઉલ્લંઘન વધુ થાય છે. અમે અમલીકરણના પગલાં વિશે જાણવા માંગીએ છીએ - કાનૂની કાર્યવાહી, ઉલ્લંઘન કરનારાઓ સામે શું કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે... દર વર્ષે અમે આદેશો પસાર કરીએ છીએ અને તેનું પાલન થતું નથી... ચાલો આપણે સજાગ થઈએ... અમે આવતા વર્ષે અહીં નહીં હોઈએ."

જાહેર જનતામાં ફેરફાર લાવવા માટે કોર્ટે નવીન અને સર્જનાત્મક પદ્ધતિઓ અપનાવવાનો સૂચન કર્યો હતો. કોર્ટે સૂચવ્યું હતું કે પ્રદૂષણ પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા માટે વિરાટ કોહલી જેવા પ્રખ્યાત ખેલાડીઓ અથવા જીવનના અન્ય ક્ષેત્રોના આદરણીય વ્યક્તિઓની મદદ લેવી જોઈએ. કોર્ટે સૂચન કર્યું હતું કે આવી વિખ્યાત હસ્તીઓ દ્વારા વિડીયો અથવા સંદેશાઓ રેકોર્ડ કરાવી શકાય છે, જેમાં તેઓ લોકોને પ્રદૂષણ વધાર્યા વિના દિવાળી ઉજવવાની અપીલ કરે. આ ઉપરાંત, કોર્ટે શાળાઓમાં આ બાબતે શિક્ષણ આપવા માટે શૈક્ષણિક સત્તાધિકારીઓને નિર્દેશો આપવાનો વિચાર પણ રજૂ કર્યો હતો. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે દિવાળી એ મૂળભૂત રીતે પ્રકાશનો તહેવાર છે અને પ્રકાશની ઉજવણી કરવા માટે ફટાકડાની જરૂર નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં થયેલી સુનાવણી દરમિયાન પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય અંગે ગંભીર ચિંતાઓ રજૂ કરવામાં આવી હતી. એડવ્વોકેટ ઉત્તરા બબ્બરના જણાવ્યા અનુસાર, ફટાકડા ફોડવાથી મોટી માત્રામાં ખતરનાક પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (PM) બહાર નીકળે છે, જે માનવ શરીરમાં જઈને ફેફસાં અને અન્ય અંગોને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેમણે એ પણ જણાવ્યું હતું કે ગયા અઠવાડિયે દશેરા દરમિયાન દિલ્હી-NCR માં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) માં વધારો થયો હતો અને બજારમાં વેચાતા ફટાકડા ખરેખર ગ્રીન ફટાકડા છે કે નહીં તેની તપાસ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા નથી. વળી, એડવ્વોકેટ ગોપાલ શંકરનારાયણન દ્વારા એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ પણ ઘણા આદેશો આપ્યા છે પરંતુ તેનું ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે, તેથી ફટાકડાના ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ લાગવો જોઈએ.

કોર્ટે ગ્રીન ફટાકડા અંગેના મુદ્દા પર પણ ચર્ચા કરી હતી. એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ એશ્વર્યા ભાટીએ CSIR-NEERI ની ભલામણના આધારે ગ્રીન ફટાકડા માટે મર્યાદિત અને શરતી છૂટ આપવા અંગેનો નોંધ આપ્યો હતો. આ નોંધ મુજબ, આ ખાસ ફટાકડાની મંજૂરી ત્યારે જ આપી શકાય જ્યારે તેમનું ઉત્પાદન માત્ર લાયસન્સ ધરાવતા ઉત્પાદકો દ્વારા કરવામાં આવે અને તેમાં પ્રતિબંધિત કેમિકલ્સ ન હોય. જોકે, કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું હતું કે ગ્રીન ફટાકડાના ઉપયોગથી પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થાય છે તેવા પુરાવાઓ અગાઉના વર્ષોમાં મળ્યા નથી. સપ્ટેમ્બર ૩૦ ના રોજ પણ કોર્ટે કહ્યું હતું કે તે ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નહીં મૂકે પરંતુ ૨૪ કલાક ફટાકડા ફોડવાની મંજૂરી પણ નહીં આપે, તેથી વચ્ચેનો રસ્તો કાઢવો જરૂરી છે.

દિવાળી દરમિયાન પ્રદૂષણના સ્તર અંગેના આંકડાઓ ચિંતાજનક છે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના વિશ્લેષણ મુજબ, ૨૦૨૫ માં દિવાળી દરમિયાન દિલ્હીમાં ૨૦૨૧ પછીનું સૌથી ખરાબ પ્રદૂષણ નોંધાયું હતું. એઠે મોનિટરિંગ સ્ટેશનોના ડેટા મુજબ, દિવાળીની રાત્રે સરેરાશ PM2.5 સાંદ્રતા ૭૮૫.૬ માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ક્યુબિક મીટર હતી, જે AQI ૮૧૨ ની સમકક્ષ હતી, જ્યારે સત્તાવાર રીતે AQI ની મર્યાદા ૫૦૦ છે. આ સંદર્ભમાં, કોર્ટે સરકારને ચીની ફટાકડાના વેચાણ વિશે વિગતવાર માહિતી આપવા અને તેમની સામે લેવામાં આવેલી કાર્યવાહીની વિગતો રજૂ કરવા જણાવ્યું હતું.

કોર્ટે નવી પેઢી અને બાળકોના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. જસ્ટિસ સુંદરેશે જણાવ્યું હતું કે વર્તમાન પેઢી થોડી શંકાશીલ છે, જ્યારે જૂની પેઢી ઉજવણી કરવા માંગે છે. જો બાળકોને ફટાકડાથી થતા પ્રદૂષણના નુકસાન વિશે યોગ્ય રીતે સમજાવવામાં આવે, તો તેઓ પોતે જ તેમના માતા-પિતાને ફટાકડા ન ફોડવા માટે કહી શકે છે. કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું હતું કે દિવાળી સાથે લોકોની ધાર્મિક લાગણીઓ જોડાયેલી છે, પરંતુ આ લાગણીઓ સાથે જાહેર આરોગ્ય અને બંધારણ દ્વારા મળેલા અધિકારોનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. કોર્ટે અધિકારીઓને ચેતવણી આપી હતી કે જો તેઓ આ નિર્દેશોનો અમલ કરવામાં નિષ્ફળ જશે, તો કોર્ટને કડક વલણ અપનાવવા માટે મજબૂર થવું પડશે.