ચીનનું રહસ્યમયી 'સ્પેસપ્લેન': અંતરિક્ષમાં ડ્રેગનની નવી પાંખો અને ભવિષ્યના અવકાશી યુદ્ધની તૈયારી

અવકાશ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં અત્યારે એક શાંત પણ અત્યંત મહત્વનું યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં ચીન પોતાની ગુપ્ત શક્તિઓનું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં અમેરિકાની ડિફેન્સ ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સી (US Defense Intelligence Agency) એ એક સેટેલાઇટ તસવીર જાહેર કરીને પુષ્ટિ કરી છે કે ચીનનું પ્રાયોગિક પુનઃઉપયોગી સ્પેસક્રાફ્ટ (reusable spaceplane) પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં સક્રિય છે. આ વાહન અમેરિકાના અત્યંત ગુપ્ત X-37B સ્પેસપ્લેન જેવી જ ડિઝાઇન ધરાવે છે, જે દર્શાવે છે કે ચીન હવે અવકાશમાં લાંબા સમય સુધી ટકી શકે તેવા અને પૃથ્વી પર પાછા ફરી શકે તેવા વાહનો વિકસાવવામાં સફળ રહ્યું છે.

સ્પેસપ્લેન (spaceplane) એ એક એવું અદભૂત વાહન છે જે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં સામાન્ય વિમાનની જેમ પાંખો ફેલાવીને ઉડી શકે છે અને ગ્લાઈડ (glide) કરી શકે છે, જ્યારે બાહ્ય અવકાશમાં તે એક સ્પેસક્રાફ્ટની જેમ કાર્ય કરે છે. વિકિપીડિયાના અહેવાલ મુજબ, અત્યાર સુધીમાં વિશ્વમાં માત્ર ચાર જ એવા સ્પેસપ્લેન છે જે સફળતાપૂર્વક ભ્રમણકક્ષામાં લોન્ચ થયા છે, પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પુનઃપ્રવેશ કર્યો છે અને સુરક્ષિત રીતે લેન્ડ થયા છે. આ યાદીમાં અમેરિકાનું સ્પેસ શટલ (Space Shuttle), રશિયાનું બુરન (Buran), અમેરિકાનું X-37 અને ચીનનું શાનલોંગ (Shenlong) સામેલ છે.

ચીનનું આ રહસ્યમયી સ્પેસક્રાફ્ટ, જેને 'શાનલોંગ' (Shenlong) અથવા 'ડિવાઇન ડ્રેગન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે વર્ષ ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૬ દરમિયાન કુલ ૪ વખત લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે. આ વાહનને ચીનના લોન્ગ માર્ચ ૨એફ (Long March 2F) રોકેટ દ્વારા અવકાશમાં મોકલવામાં આવે છે. ચીનની નેશનલ સ્પેસ એડમિનિસ્ટ્રેશન (CNSA) આ પ્રોજેક્ટ વિશે ખૂબ જ ઓછી માહિતી જાહેર કરે છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે આ વાહનના હેતુ વિશે અનેક તર્ક-વિતર્ક થઈ રહ્યા છે. તે માત્ર વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો માટે છે કે પછી તેમાં લશ્કરી ક્ષમતાઓ પણ છુપાયેલી છે, તે એક મોટો પ્રશ્ન છે.

સ્પેસપ્લેન કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવું ખૂબ જ રસપ્રદ છે. તે રોકેટની જેમ ઊભું (vertically) લોન્ચ થાય છે, પરંતુ જ્યારે તે પૃથ્વી પર પાછું ફરે છે ત્યારે તે રનવે પર સામાન્ય વિમાનની જેમ આડું (horizontally) ઉતરાણ કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં સૌથી મોટો પડકાર વાતાવરણમાં પુનઃપ્રવેશ (re-entry) દરમિયાન પેદા થતી પ્રચંડ ગરમીનો છે. જ્યારે કોઈ વાહન ભ્રમણકક્ષામાંથી પૃથ્વી તરફ આવે છે, ત્યારે તેની ગતિ ખૂબ જ વધારે હોય છે. આ ગતિને કારણે પેદા થતી ગરમીથી બચવા માટે તેના પર થર્મલ પ્રોટેક્શન સિસ્ટમ (thermal protection system) એટલે કે ગરમીથી બચાવતું કવચ લગાવવામાં આવે છે.

વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, અમેરિકાના સ્પેસ શટલની સપાટી પરનું તાપમાન પુનઃપ્રવેશ દરમિયાન ૧,૬૫૦ °C (૩,૦૦૦ °F) સુધી પહોંચી જતું હતું, જે સ્ટીલના પિગલન બિંદુ કરતા પણ વધારે છે. ચીનનું નવું સ્પેસપ્લેન પણ આવી જ અદ્યતન સામગ્રીથી બનેલું હોવાની શક્યતા છે. એકવાર વાતાવરણમાં પ્રવેશ્યા પછી, આ વાહનો એરોડાયનેમિક કંટ્રોલ સરફેસ (aerodynamic control surfaces) એટલે કે હવામાં દિશા બદલવા માટેની પાંખોનો ઉપયોગ કરીને ગ્લાઈડરની જેમ નીચે આવે છે. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, સ્પેસ શટલ જેવા વાહનો ઉતરાણ વખતે પોતાના એન્જિનનો ઉપયોગ કરતા નથી, પરંતુ માત્ર પોતાની ગતિ અને હવાના અવરોધનો ઉપયોગ કરીને રનવે સુધી પહોંચે છે.

ચીન માત્ર શાનલોંગ પર જ અટકી રહ્યું નથી. ચેંગદુ એરક્રાફ્ટ રિસર્ચ એન્ડ ડિઝાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા 'હાઓલોંગ' (Haolong) નામનું બીજું એક પુનઃઉપયોગી સ્પેસપ્લેન વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ વાહન ખાસ કરીને ચીનના 'તિયાન્ગોંગ' (Tiangong) સ્પેસ સ્ટેશન પર સામાન પહોંચાડવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. તેની લંબાઈ ૧૦ મીટર અને પહોળાઈ ૮ મીટર છે, અને તે ૧.૮ ટન જેટલો પેલોડ (payload) એટલે કે સામાન વહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેની પાંખો ફોલ્ડિંગ (folding wings) પ્રકારની છે, જે તેને રોકેટની અંદર સમાવવામાં મદદ કરે છે.

ભારત પણ આ રેસમાં પાછળ નથી. ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશન (ISRO) અત્યારે રીયુઝેબલ લોન્ચ વ્હીકલ (RLV) પર કામ કરી રહ્યું છે. એપ્રિલ ૨૦૨૩માં, ઇસરોએ કર્ણાટકના ચિત્રદુર્ગ ખાતે એક મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષણ કર્યું હતું. જેમાં એક નાના સ્કેલના સ્પેસપ્લેન પ્રોટોટાઇપને ચિનૂક હેલિકોપ્ટર દ્વારા ૪.૫ કિમીની ઊંચાઈએથી છોડવામાં આવ્યું હતું. આ વાહને સ્વાયત્ત રીતે (autonomously) ગ્લાઈડ કરીને રનવે પર સફળ ઉતરાણ કર્યું હતું. ભારતનું લક્ષ્ય એવું વાહન બનાવવાનું છે જે રોકેટ અને વિમાન બંનેની ક્ષમતા ધરાવતું હોય અને અવકાશમાં જવાનો ખર્ચ ઘટાડી શકે.

પુનઃઉપયોગી સ્પેસપ્લેનનો સૌથી મોટો ફાયદો તેનો ખર્ચ છે. પરંપરાગત રોકેટ એકવાર વપરાયા પછી નકામા થઈ જાય છે, જ્યારે સ્પેસપ્લેનને વારંવાર વાપરી શકાય છે. જોકે, તેની ડિઝાઇન અને જાળવણી અત્યંત જટિલ અને ખર્ચાળ હોય છે. અમેરિકાનું X-37B અત્યાર સુધીમાં હજારો દિવસો અવકાશમાં વિતાવી ચૂક્યું છે. તે ત્યાં શું કરે છે તે રહસ્ય છે, પરંતુ નિષ્ણાતો માને છે કે તે જાસૂસી ઉપગ્રહો તૈનાત કરવા, નવા સેન્સર્સનું પરીક્ષણ કરવા અથવા અન્ય દેશોના ઉપગ્રહો પર નજર રાખવા માટે વપરાય છે. ચીનનું શાનલોંગ પણ આ જ પ્રકારની ક્ષમતાઓ ધરાવતું હોવાનું મનાય છે.

ચીનની સ્પેસ એજન્સી CNSA ની સ્થાપના ૧૯૯૩માં થઈ હતી અને ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં તેણે ચંદ્રના પાછળના ભાગમાં ઉતરાણ (Chang'e 4) અને મંગળ પર રોવર (Tianwen-1) ઉતારવા જેવી સિદ્ધિઓ મેળવી છે. CNSA અત્યારે તિયાન્ગોંગ સ્પેસ સ્ટેશનનું વિસ્તરણ કરી રહ્યું છે અને ૨૦૨૫ સુધીમાં વધુ નવા મોડ્યુલ્સ ઉમેરવાની યોજના ધરાવે છે. આ સ્પેસ સ્ટેશન માટે હાઓલોંગ જેવા સ્પેસપ્લેન એક સસ્તું અને ઝડપી પરિવહન માધ્યમ બની રહેશે. રશિયાનું બુરન પ્રોજેક્ટ ભલે બંધ થઈ ગયો હોય, પરંતુ તેની ડિઝાઇન આજે પણ આધુનિક સ્પેસપ્લેન માટે પ્રેરણારૂપ છે.

ભવિષ્યમાં, સ્પેસપ્લેન માત્ર માલસામાન જ નહીં પરંતુ મુસાફરોને પણ પૃથ્વીના એક છેડેથી બીજા છેડે ખૂબ જ ઝડપથી પહોંચાડવા માટે વપરાઈ શકે છે. ન્યુઝીલેન્ડની કંપની ડોન એરોસ્પેસ (Dawn Aerospace) અત્યારે 'Mk-II Aurora' નામનું સબઓર્બિટલ સ્પેસપ્લેન વિકસાવી રહી છે, જેણે નવેમ્બર ૨૦૨૪માં અવાજની ગતિ (Mach 1.12) ઓળંગીને રેકોર્ડ બનાવ્યો હતો. આ દર્શાવે છે કે હવે ખાનગી કંપનીઓ પણ આ ક્ષેત્રમાં મોટી ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

સામાન્ય લોકો માટે આ ટેકનોલોજીનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ, હવામાનની આગાહી અને જીપીએસ જેવી સેવાઓ વધુ સસ્તી અને સચોટ બનશે. જોકે, અવકાશમાં વધતી જતી આ સ્પર્ધા 'સ્પેસ વોર' (Space War) ના જોખમો પણ વધારે છે. ચીનનું રહસ્યમયી સ્પેસપ્લેન એ વાતનો પુરાવો છે કે હવે યુદ્ધના મેદાન માત્ર જમીન કે સમુદ્ર પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષા સુધી વિસ્તર્યા છે. ભારત માટે પણ આ એક ચેતવણી અને તક બંને છે કે તે પોતાના RLV પ્રોજેક્ટને વધુ ઝડપી બનાવે.

નિષ્કર્ષમાં, ચીનનું પ્રાયોગિક સ્પેસપ્લેન એ માત્ર એક વિમાન નથી, પરંતુ તે ચીનની વધતી જતી ટેકનોલોજીકલ તાકાતનું પ્રતીક છે. ભલે તેની વિગતો ગુપ્ત રાખવામાં આવી હોય, પરંતુ તેની હાજરી જ અવકાશ વિજ્ઞાનના નવા યુગની શરૂઆત સૂચવે છે. જ્યાં વાહનો પૃથ્વી અને અવકાશ વચ્ચે મુક્તપણે અવરજવર કરી શકશે, અને અંતરિક્ષ ખરેખર માનવજાત માટે એક નવું સરનામું બની જશે.