ભારતમાં સેટેલાઇટ નેટવર્ક લીઝિંગ: ટેલિકોમ ક્ષેત્રે નવી ક્રાંતિ લાવતી TRAIની ભલામણો

ભારતીય ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં એક મોટો નીતિગત બદલાવ લાવતાં દેશના ટેલિકોમ નિયામક દ્વારા એક નવી લાઇસન્સિંગ વ્યવસ્થાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (Telecom Regulatory Authority of India - TRAI) દ્વારા ગુરુવારે રજૂ કરાયેલી પ્રપોઝલ મુજબ, વિદેશી કે સ્થાનિક સેટેલાઇટ સેટઅપ ધરાવતી કંપનીઓ ભારતમાં પોતાના સેટેલાઇટ નેટવર્કનું નિર્માણ કરી શકશે અને તેને સ્થાનિક ટેલિકોમ ઓપરેટરોને ભાડે આપી શકશે. આ નવી વ્યવસ્થા હેઠળ સેટેલાઇટ કંપનીઓ પોતે ગ્રાહકોને સીધી સેવાઓ વેચી શકશે નહીં.

TRAI ની આ ભલામણ ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ એક્ટ, ૨૦૨૩ (Telecommunications Act, 2023) હેઠળ "સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન નેટવર્ક (SCN) પ્રોવાઇડર ઓથોરાઇઝેશન" નામના નવા લાઇસન્સ વર્ગ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. નોંધનીય છે કે આ નિયમનકારી ભલામણો સીધી રીતે બંધનકર્તા નથી, પરંતુ જ્યારે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ (Department of Telecommunications - DoT) દ્વારા તેનો સ્વીકાર કરવામાં આવશે ત્યારે જ આ નીતિ દેશમાં લાગુ થશે.

આ નીતિ સ્વીકારવામાં આવે તો Starlink અને Eutelsat OneWeb જેવી વૈશ્વિક સેટેલાઇટ કંપનીઓ ભારતીય બજારમાં કેવળ નેટવર્ક પ્રોવાઇડર તરીકે પ્રવેશ કરી શકશે. બીજી તરફ, Reliance Jio અને Bharti Airtel જેવી ભારતીય ટેલિકોમ કંપનીઓ પોતાનું આગવું સ્પેસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કર્યા વિના પોતાના ગ્રાહકોને સેટેલાઇટ આધારિત ઇન્ટરનેટ, કૉલિંગ અને મેસેજિંગ સેવાઓ પૂરી પાડી શકશે.

સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન નેટવર્ક (SCN) મોડલ કેવી રીતે કામ કરે છે?

પ્રસ્તાવિત સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન નેટવર્ક (SCN) મોડલમાં કામગીરીના બે મુખ્ય વિભાજન કરવામાં આવ્યા છે. પ્રથમ ભાગ ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ (Ground Segment) અને નેટવર્ક સંચાલનનો છે. SCN લાઇસન્સધારક ભારતમાં ગેટવે અર્થ સ્ટેશન (Gateway Earth Station - જે પૃથ્વી પરથી ઉપગ્રહો સાથે સંપર્ક સાધે છે), નેટવર્ક ઉપકરણો અને સ્પેક્ટ્રમનું સંચાલન કરશે.

બીજો ભાગ ગ્રાહક સેવા અને બિલિંગનો છે. SCN ઓપરેટર આ આખું નેટવર્ક ભારતના લાઇસન્સપ્રાપ્ત મોબાઈલ ઓપરેટરો કે ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને લીઝ પર (ભાડે) આપશે. સામાન્ય ગ્રાહકો માટે સેવાઓનો વેચાણ વ્યવહાર, કન્ઝ્યુમર બિલિંગ અને ફરિયાદોનું નિવારણ જે-તે સ્થાનિક ટેલિકોમ કંપની પોતાના બ્રાન્ડ નામ હેઠળ જ કરશે.

નિયામકના પ્રસ્તાવ અનુસાર, SCN લાઇસન્સ મેળવવા માટે કોઈ પણ કંપની પાસે ભારત સરકારના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્પેસ (Department of Space) દ્વારા અધિકૃત સેટેલાઇટ ક્ષમતા હોવી જરૂરી છે. અથવા તે આવી અધિકૃત કંપનીની સબસિડિયરી હોવી જોઈએ કે પછી ભારતમાં ગેટવે ચલાવવા માટે તેમની સાથે કરારબદ્ધ હોવી જોઈએ. આ લાઇસન્સ મેળવવા માટે સેટેલાઇટની પોતાની માલિકી હોવી સખતપણે ફરજિયાત નથી, જેથી વિદેશી સેટેલાઇટ ઓપરેટરોના ગેટવે ચલાવતી કંપનીઓ પણ આ માટે પાત્ર બનશે.

લાઇસન્સ શરતો, નાણાકીય આંકડા અને નિયમનકારી સમયમર્યાદા

TRAI એ પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે SCN અંકુશ મેળવનાર લાઇસન્સ રાષ્ટ્રીય સ્તરનું રહેશે, જેની માન્યતા ૨૦ વર્ષ માટે રહેશે અને તેને પાછળથી રિન્યૂ પણ કરી શકાશે. જોકે આ લાઇસન્સ ઉપગ્રહ લોન્ચ કરવા કે અવકાશમાં ઓપરેટ કરવાની પરવાનગી નથી આપતું, તે સત્તા કેવળ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્પેસ પાસે જ અકબંધ રહેશે.

નાણાકીય શરતોની વાત કરીએ તો, TRAI એ ઍન્ટ્રી ફી (Entry Fee) તરીકે ₹૩૭.૫ લાખ અને લાયસન્સ ફી તરીકે એડજસ્ટેડ ગ્રોસ રેવેન્યુ (Adjusted Gross Revenue - AGR) ના ૮% ની ભલામણ કરી છે. ટેલિકોમ કંપનીઓને બેવડો કરવેરો ન ભરવો પડે તે માટે, તેઓ SCN પ્રોવાઇડરને જે રકમ ચૂકવે તેને પોતાની કુલ આવકમાંથી બાદ કરવાની છૂટ આપવાનું સૂચન પણ કરાયું છે.

સ્પેક્ટ્રમ (Spectrum) ફાળવણી માટે ઓક્શન (હરાજી) ની જગ્યાએ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ (વહીવટી) પદ્ધતિથી ૫ વર્ષ સુધીના ગાળા માટે સ્પેક્ટ્રમ આપવાની ભલામણ કરાઈ છે. સુરક્ષા મંજૂરીઓ મળી ગયા બાદ DoT ને ૩૦ દિવસની અંદર અરજીનો નિકાલ કરવાનો આદેશ આપવા જણાવાયું છે. સ્પેક્ટ્રમની કિંમત અંગે TRAI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મે ૨૦૨૫ ના પોતાના પ્રસ્તાવ મુજબ AGR ના ૪% સ્પેક્ટ્રમ ચાર્જ નક્કી કરવાની વાત પર DoT જે આખરી નિર્ણય લેશે તે જ લાગુ પડશે.

ડાયરેક્ટ-ટુ-ડિવાઇસ સર્વિસ અને સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણીના નિયમો

આ શિફ્ટમાં સૌથી આકર્ષક બાબત ડાયરેક્ટ-ટુ-ડિવાઇસ (Direct-to-Device - D2D) સેવાઓ માટેની મંજૂરી છે. D2D ટેકનોલોજી દ્વારા દૂરના કે દુર્ગમ વિસ્તારોમાં જ્યાં મોબાઈલ ટાવરનું કવરેજ નથી, ત્યાં સેટેલાઇટ સીધો સામાન્ય સ્માર્ટફોન સાથે કનેક્ટ થઈ શકે છે.

TRAI એ સુચવ્યું છે કે દેશના ટેલિકોમ ઓપરેટરો પોતાના હાલના જ સ્પેક્ટ્રમનો ઉપયોગ વધારાના કોઈ શુલ્ક વગર D2D સેવાઓ માટે કરી શકશે. આ માટે ૨૦૨૭ માં યોજાનારી વર્લ્ડ રેડિયોકમ્યુનિકેશન કોન્ફરન્સ (World Radiocommunication Conference) ની રાહ જોવાની જરૂર રહેશે નહીં. જોકે આ માટેની શરત એ છે કે તે ચોક્કસ ફ્રીક્વન્સી ચેનલ દેશના તમામ ૨૨ ટેલિકોમ સર્કલ્સમાં એકસમાન રીતે ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ.

રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી, તમામ ગ્રાહકોનો ડેટા ટ્રાફિક ભારતમાં જ આવેલા ગેટવે અર્થ સ્ટેશનોમાંથી પસાર થવો ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યો છે. જો સ્થાનિક ગેટવેમાં કોઈ ટેકનિકલ ખામી સર્જાય તો પણ ડેટાને વિદેશી સર્વર પર રૂટ કે કોપી કરી શકાશે નહીં. તમામ પ્રોવાઇડરોએ રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને કાયદાકીય તપાસ (Lawful Interception) ની સુવિધા આપવી પડશે, અને મંજૂરી મળ્યાના ૧૨ મહિનાની અંદર આ ગેટવે કાર્યરત કરવા પડશે.

પૃષ્ઠભૂમિ: સેટેલાઇટ ઓર્બિટ્સ અને સેટેલાઇટ ટેકનોલોજીનો ઇતિહાસ

સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશનનો ઇતિહાસ ઘણો રસપ્રદ છે. ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૫૭ ના રોજ સોવિયેત યુનિયન દ્વારા લોન્ચ કરાયેલ માનવજાતનો પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ સ્પુટનિક ૧ (Sputnik 1) ૨૦.૦૦૫ MHz અને ૪૦.૦૦૨ MHz ની ફ્રીક્વન્સી પર કામ કરતો હતો. ત્યારબાદ ૧૮ ડિસેમ્બર ૧૯૫૮ ના રોજ Project SCORE લોન્ચ થયો જેણે બેટરી નિષ્ફળ ગઈ તે પહેલાં ૮ કલાક કામ કરીને અવકાશમાંથી પૃથ્વી પર ક્રિસમસ સંદેશ મોકલ્યો હતો.

સેટેલાઇટ ઓર્બિટ (Satellite Orbit - ઉપગ્રહની ભ્રમણકક્ષા) ની દ્રષ્ટિએ મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગ પડે છે. જીઓસ્ટેશનરી ઓર્બિટ (Geostationary Orbit - GEO) પૃથ્વીની વિષુવવૃત્તથી ૨૨,૨૩૬ માઈલ (૩૫,૭૮૫ કિમી) ની ઊંચાઈએ આવેલી છે, જ્યાં સેટેલાઇટ પૃથ્વીની ગતિ સાથે જ ફરે છે જેથી તે આકાશમાં એક જ જગ્યાએ સ્થિર દેખાય છે.

બીજી બાજુ, લો અર્થ ઓર્બિટ (Low Earth Orbit - LEO) પૃથ્વીથી ૧૬૦ થી ૨,૦૦૦ કિમીની ઊંચાઈએ હોય છે અને તેની એક પરિભ્રમણ અવધિ માત્ર ૯૦ મિનિટ જેટલી હોય છે. LEO ઉપગ્રહો પૃથ્વીથી નજીક હોવાથી તેમાં સિગ્નલ આવવા-જવામાં ઓછો સમય (Low Latency) લાગે છે. મીડિયમ અર્થ ઓર્બિટ (Medium Earth Orbit - MEO) ૨,૦૦૦ થી ૩૬,૦૦૦ કિમીની ઊંચાઈ વચ્ચે સ્થિત હોય છે.

ભારત અને સામાન્ય ગ્રાહકો માટે આના અર્થ અને પડકારો

ભારતમાં ટેલિકોમ ક્ષેત્રનું નિયમન ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૭ ના રોજ બનેલા TRAI એક્ટ હેઠળ થાય છે. ૨૪ જાન્યુઆરી ૨૦૦૦ ના રોજ વ્યાપારી વિવાદોના ઉકેલ માટે TDSAT ની સ્થાપના કરાઈ હતી. TRAI ની નવી ભલામણો ભારતમાં ડિજિટલ ડિવાઇડ (ડિજિટલ અસમાનતા) દૂર કરવા માટે ખૂબ મહત્વની સાબિત થશે.

આ મોડલથી સૌથી મોટો ફાયદો એ થશે કે સ્ટારલિંક કે વનવેબ જેવી વૈશ્વિક સંગઠનોએ ભારતમાં ગ્રાહકો સુધી પહોંચવા માટે રિટેલ આઉટલેટ્સ કે વિતરણ નેટવર્ક ઊભું નહીં કરવું પડે. બીજી તરફ ભારતીય ટેલિકોમ કંપનીઓએ અરબડો ડૉલર ખર્ચીને પોતાના સેટેલાઇટ્સ લોન્ચ કરવાની જરૂર રહેશે નહીં.

આ નીતિથી હિમાલયના દુર્ગમ પહાડી વિસ્તારો, પૂર્વોત્તરના રાજ્યો કે સમુદ્રમાં વચ્ચે રહેલી હોડીઓ સુધી હાઇ-સ્પીડ બ્રોડબેન્ડ અને કનેક્ટિવિટી સરળતાથી પહોંચી શકશે. સ્થાનિક ગ્રાહકોને પોતાના હાલના જ સિમકાર્ડ અને પ્લાન હેઠળ આધુનિક સેટેલાઇટ આધારિત સુવિધાઓ મળવાની ક્ષમતા ઊભી થશે.