પ્લાન્ડ ઓબ્સોલેસન્સ: શા માટે તમારા સ્માર્ટફોન અને ગેજેટ્સ જાણીજોઈને જલ્દી બગડી જાય છે?

શું તમે ક્યારેય નોંધ્યું છે કે તમારો નવો સ્માર્ટફોન માત્ર બે-ત્રણ વર્ષમાં જ ધીમો પડી જાય છે અથવા તમારા મોંઘા વાયરલેસ ઈયરફોન્સની બેટરી અચાનક કામ કરતી બંધ થઈ જાય છે? આ કોઈ સંયોગ નથી, પરંતુ ટેકનોલોજી ઉદ્યોગની એક સુનિયોજિત રણનીતિ છે જેને 'પ્લાન્ડ ઓબ્સોલેસન્સ' (planned obsolescence) કહેવામાં આવે છે. આ એક એવી નીતિ છે જેમાં ઉત્પાદનોને જાણીજોઈને મર્યાદિત આયુષ્ય સાથે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે, જેથી ગ્રાહકોએ ટૂંકા ગાળામાં નવું મોડેલ ખરીદવાની ફરજ પડે. વિકિપીડિયાના અહેવાલ મુજબ, આ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પુનરાવર્તિત ખરીદીઓ વચ્ચેનો સમય ઘટાડીને લાંબા ગાળાના વેચાણના જથ્થામાં વધારો કરવાનો છે.

આ ખ્યાલ નવો નથી, પરંતુ આધુનિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં તે અત્યંત જટિલ બની ગયો છે. બિઝનેસલાઇન સામયિકના અહેવાલ મુજબ, સ્માર્ટફોન, લેપટોપ અને સ્માર્ટવોચ જેવા ઉપકરણો હવે એવા પદાર્થોથી બનેલા છે જેનું સમારકામ કરવું મુશ્કેલ અથવા આર્થિક રીતે પોસાય તેમ નથી. જ્યારે કોઈ ઉપકરણ બગડે છે, ત્યારે ગ્રાહક પાસે તેને ફેંકી દેવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. આ પ્રક્રિયા માત્ર ગ્રાહકોના નાણાંનો વ્યય નથી કરતી, પરંતુ પર્યાવરણ માટે પણ મોટો ખતરો ઉભો કરે છે, કારણ કે આ ઉપકરણોમાં પારો (mercury) અને આર્સેનિક (arsenic) જેવા ઝેરી પદાર્થો હોય છે જે જમીન અને પાણીને પ્રદૂષિત કરે છે.

પ્લાન્ડ ઓબ્સોલેસન્સનો ઇતિહાસ ઘણો જૂણો છે. ૧૯૨૪ માં જ્યારે અમેરિકન ઓટોમોબાઈલ માર્કેટ સંતૃપ્તિના બિંદુએ પહોંચ્યું હતું, ત્યારે જનરલ મોટર્સના એક્ઝિક્યુટિવ આલ્ફ્રેડ પી. સ્લોન જુનિયરે દર વર્ષે મોડેલમાં ફેરફાર કરવાની દરખાસ્ત કરી હતી. તેનો હેતુ ગ્રાહકોને દર વર્ષે નવી કાર ખરીદવા માટે લલચાવવાનો હતો. ૧૯૩૨ માં બર્નાર્ડ લંડને આર્થિક મંદી દૂર કરવા માટે કાયદેસર રીતે ઉત્પાદનોના આયુષ્યને મર્યાદિત કરવાની દરખાસ્ત કરી હતી. જોકે, આ શબ્દ ૧૯૫૪ માં ઔદ્યોગિક ડિઝાઇનર બ્રુક્સ સ્ટીવન્સ દ્વારા લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યો હતો. સ્ટીવન્સના મતે, આ ગ્રાહકના મનમાં એવી ઈચ્છા જગાડવાની કળા છે કે તે જરૂરી હોય તેના કરતા થોડું વહેલું, થોડું નવું અને થોડું સારું ઉત્પાદન ખરીદે.

આ વ્યૂહરચનાના અનેક પ્રકારો છે, જેમાં 'કન્ટ્રાઇવ્ડ ડ્યુરેબિલિટી' (contrived durability) સૌથી સામાન્ય છે. આમાં ઉત્પાદનને જાણીજોઈને નબળી સામગ્રીથી બનાવવામાં આવે છે જેથી તે ઝડપથી બગડી જાય. ઉદાહરણ તરીકે, રમકડાંમાં ધાતુના બદલે સસ્તા પ્લાસ્ટિકના ગિયર્સ વાપરવા અથવા સ્ક્રૂમાં નરમ ધાતુનો ઉપયોગ કરવો, જેનાથી સામાન્ય વપરાશમાં પણ તે તૂટી જાય છે. સ્માર્ટફોન અને અન્ય હેન્ડહેલ્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સનું ટૂંકું આયુષ્ય સતત વપરાશ, નાજુક બેટરી અને સરળતાથી નુકસાન પામી શકે તેવી ડિઝાઇનનું પરિણામ છે.

આધુનિક ગેજેટ્સમાં બેટરી એ પ્લાન્ડ ઓબ્સોલેસન્સનું સૌથી મોટું હથિયાર છે. એપલના આઇફોનથી શરૂ થયેલી આ પ્રથા હવે લગભગ તમામ કંપનીઓએ અપનાવી લીધી છે, જેમાં બેટરીને ઉપકરણની અંદર કાયમી ધોરણે સીલ કરી દેવામાં આવે છે. વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, આ ડિઝાઇન ઉપકરણને પાતળું બનાવવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ ગ્રાહક માટે બેટરી બદલવી અશક્ય બનાવી દે છે. ઘણીવાર બેટરીને મજબૂત ગુંદર (adhesive) થી ચોંટાડવામાં આવે છે, અને તેને કાઢવાનો પ્રયાસ કરતા મુખ્ય સર્કિટ બોર્ડને નુકસાન થવાનું જોખમ રહે છે. યુરોપિયન યુનિયને આ બાબતે કડક વલણ અપનાવ્યું છે અને ૨૦૨૬ થી તમામ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોમાં ગ્રાહકો જાતે બેટરી બદલી શકે તેવી ડિઝાઇન ફરજિયાત બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે.

સમારકામ અટકાવવું (prevention of repairs) એ બીજી એક ચતુર રણનીતિ છે. કંપનીઓ ઘણીવાર એવા સ્ક્રૂનો ઉપયોગ કરે છે જે સામાન્ય સાધનોથી ખોલી શકાતા નથી, જેમ કે એપલના 'પેન્ટાલોબ' (pentalobe) સ્ક્રૂ. આ ઉપરાંત, જો કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ (third-party) ઉપકરણનું સમારકામ કરે, તો સોફ્ટવેર દ્વારા તે ઉપકરણને લોક કરી દેવામાં આવે છે. કેનન અને એચપી જેવી કંપનીઓના પ્રિન્ટરમાં એવા સ્માર્ટ ચિપ્સ હોય છે જે શાહી બાકી હોવા છતાં કાર્ટ્રિજને નકામી જાહેર કરી દે છે. આને 'પ્રોગ્રામ્ડ ઓબ્સોલેસન્સ' (programmed obsolescence) કહેવામાં આવે છે, જ્યાં કોઈ યાંત્રિક ખામી વગર માત્ર સોફ્ટવેર દ્વારા ઉત્પાદનને બંધ કરી દેવામાં આવે છે.

આર્થિક દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, પ્લાન્ડ ઓબ્સોલેસન્સ ત્યારે જ સફળ થાય છે જ્યારે બજારમાં ગણ્યાગાંઠ્યા ઉત્પાદકો હોય, જેને 'ઓલિગોપોલી' (oligopoly) કહેવામાં આવે છે. અહીં ઉત્પાદક પાસે માહિતીનો ફાયદો (information asymmetry) હોય છે; તેને ખબર હોય છે કે ઉત્પાદન કેટલું ચાલશે, જ્યારે ગ્રાહક અજાણ હોય છે. જ્યારે બજારમાં સ્પર્ધા વધે છે, ત્યારે ઉત્પાદનોનું આયુષ્ય પણ વધે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૧૯૬૦ અને ૭૦ ના દાયકામાં જ્યારે જાપાનીઝ કારોએ અમેરિકન બજારમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે તેમની ટકાઉક્ષમતા જોઈને અમેરિકન કંપનીઓએ પણ મજબૂત કાર બનાવવાની ફરજ પડી હતી.

મનોવૈજ્ઞાનિક ઓબ્સોલેસન્સ (psychological obsolescence) એ ગ્રાહકના મન સાથે રમાતી રમત છે. વેન્સ પેકાર્ડના પુસ્તક 'ધ વેસ્ટ મેકર્સ' મુજબ, માર્કેટિંગ દ્વારા ગ્રાહકને એવું સમજાવવામાં આવે છે કે તેનું વર્તમાન ઉપકરણ જૂનું થઈ ગયું છે. નવા મોડેલને સ્ટેટસ સિમ્બોલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. ઘણીવાર નવા ફોન સાથે એવી એસેસરીઝ લોન્ચ કરવામાં આવે છે જે જૂના મોડેલ સાથે સુસંગત હોતી નથી, જેના કારણે ગ્રાહકે આખું ઇકોસિસ્ટમ બદલવું પડે છે.

આ રણનીતિનું સૌથી ભયાનક પરિણામ ઈ-વેસ્ટ (e-waste) છે. ૨૦૨૨ માં વૈશ્વિક સ્તરે ૬૨ મિલિયન ટન ઈ-વેસ્ટ પેદા થયો હતો, જે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૮૨ મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. આટલો કચરો ૧ મિલિયન ટ્રકો ભરી શકે છે, જે પૃથ્વીના વિષુવવૃત્તને ઘેરી વળવા માટે પૂરતો છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આમાંથી માત્ર ૨૨.૩% કચરાનું જ સત્તાવાર રીતે રિસાયક્લિંગ થાય છે. યુએનઈપી (UNEP) ના અહેવાલ મુજબ, ભારત જેવા દેશોમાં આગામી દાયકામાં ઈ-વેસ્ટનું પ્રમાણ ૫૦૦% સુધી વધી શકે છે.

વિકસિત દેશો ઘણીવાર આ ઈ-વેસ્ટને રિસાયક્લિંગના નામે ભારત, ચીન અને આફ્રિકાના દેશોમાં મોકલી દે છે, જે વાસ્તવમાં ઝેરી કચરાનું ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ બની જાય છે. જોકે, આ કચરામાં રહેલા સોનું, ચાંદી અને તાંબુ જેવી ધાતુઓનું મૂલ્ય વાર્ષિક $૬૨ બિલિયન જેટલું છે, પરંતુ અયોગ્ય રિસાયક્લિંગ પદ્ધતિઓને કારણે આ સંપત્તિ વેડફાઈ જાય છે અને કામદારોના સ્વાસ્થ્યને ગંભીર નુકસાન પહોંચે છે.

હવે વિશ્વભરમાં 'રાઇટ ટુ રિપેર' (Right to Repair) ચળવળ વેગ પકડતી જાય છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની ફેડરલ કોર્ટે એપલને ૯ મિલિયન ઓસ્ટ્રેલિયન ડોલરનો દંડ ફટકાર્યો હતો કારણ કે કંપનીએ ગ્રાહકોને તેમના સમારકામના અધિકારો વિશે ગેરમાર્ગે દોર્યા હતા. યુરોપિયન યુનિયન હવે એવા કાયદા લાવી રહ્યું છે જેમાં ઉત્પાદનો પર 'રિપેરેબિલિટી સ્કોર' (reparability score) આપવો પડશે, જેથી ગ્રાહક ખરીદતા પહેલા જાણી શકે કે તે વસ્તુ ભવિષ્યમાં રિપેર થઈ શકશે કે નહીં.

અંતે, પ્લાન્ડ ઓબ્સોલેસન્સ એ માત્ર કંપનીઓની લાલચ નથી, પરંતુ આપણી વર્તમાન 'ઉત્પાદન કરો અને વાપરો' (produce-and-consume) સિસ્ટમનું પરિણામ છે. જ્યાં સુધી ગ્રાહકો ટકાઉક્ષમતાને બદલે માત્ર નવા ફીચર્સ પાછળ દોડશે, ત્યાં સુધી કંપનીઓ આ રણનીતિ ચાલુ રાખશે. પર્યાવરણ અને પોતાના ખિસ્સાને બચાવવા માટે ગ્રાહકોએ હવે જાગૃત થવાની અને રિપેર કરી શકાય તેવા ઉત્પાદનોની માંગ કરવાની જરૂર છે.