હજીરાથી લદ્દાખ અને કચ્છ: બીવીએસ ૧૦ સિંધુ કઈ રીતે સેનાની દુર્ગમ મોરચે તાકાત વધારશે

ભારતીય સરહદોની ભૌગોલિક વિવિધતા સેના માટે હંમેશા એક મોટો વ્યવહારુ પડકાર રહી છે. ઉત્તરમાં લદ્દાખના ૧૮,૦૦૦ ફૂટ ઊંચા, હાડ થીજવતી માઇનસ ૫૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ ઠંડીવાળા પર્વતો હોય કે પશ્ચિમે કચ્છના રણની ૫૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ અગનઝાળ અને દલદલી પ્રદેશ હોય—આવા કઠિન વિસ્તારોમાં સામાન્ય વ્હીલવાળાં કે પરંપરાગત વાહનો કામ કરી શકતા નથી. આ અંતરાયને પાર પાડવા માટે ભારતીય સેનામાં 'બીવીએસ ૧૦ સિંધુ' (BVS 10 Sindhu) નામના વિશિષ્ટ સશસ્ત્ર વાહનનો સમાવેશ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ છે. આ અત્યાધુનિક ઓલ-ટેરેન વ્હીકલનું ઉત્પાદન ગુજરાતમાં સુરત નજીક હજીરા ખાતે લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો (L&T) અને બ્રિટનની વૈશ્વિક સંરક્ષણ કંપની BAE Systems દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.

ટીવી૯ ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ ભારતીય સેનાએ હાલમાં આવા ૧૮ વાહનોનો પ્રારંભિક ઓર્ડર આપ્યો છે. આ વાહનો દુનિયાભરના સંઘર્ષોમાં પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી ચૂક્યા છે. ગુજરાતના ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર હજીરામાં તેનું નિર્માણ શરૂ થવું એ ભારતના સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે એક સીમાચિહ્નરૂપ પગલું છે, કારણ કે આ પ્રકારના અત્યંત વિશિષ્ટ આર્ટીક્યુલેટેડ ટ્રેક્ડ વાહનો વિશ્વના ગણ્યાગાંઠ્યા દેશો જ બનાવે છે.

આર્ટીક્યુલેટેડ વાહન એટલે શું અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

સામાન્ય લશ્કરી વાહનો એક જ સળંગ ચેસિસ (chassis: વાહનનું મૂળ માળખું) પર બનેલા હોય છે, જે વળાંક લેતી વખતે કે પર્વતીય ખાડાટેકરામાં સંતુલન ગુમાવી શકે છે. તેનાથી વિપરીત, BVS 10 સિંધુ એ એક આર્ટીક્યુલેટેડ (articulated: ખાસ લવચીક સાંધાથી જોડાયેલ બે ભાગવાળું) ટ્રેક્ડ વાહન છે. મૂળ સ્વીડનની Hägglunds (હવે BAE Systems Land Systems Hägglunds) દ્વારા વિકસિત આ પ્લેટફોર્મ બે કેબિન ધરાવે છે, જે એક અત્યંત મજબૂત સ્ટીયરિંગ મિકેનિઝમ વડે જોડાયેલી હોય છે.

આ વાહનમાં આગળની કેબિનમાં એન્જિન અને ડ્રાઇવર બેસે છે, જ્યારે પાછળની કેબિન સૈનિકો, શસ્ત્રો કે સાધનસામગ્રી માટે વાપરી શકાય છે. વાહનના ચારેય ટ્રેક પર સતત પાવર પહોંચાડવામાં આવે છે. સ્ટીયરિંગ સામાન્ય વ્હીલ્સ ફેરવીને નહીં, પરંતુ બંને કેબિન વચ્ચેના હાઇડ્રોલિક સાંધાને યોગ્ય કોણે વાળીને કરવામાં આવે છે. આ ટેકનોલોજીને કારણે વાહન અત્યંત તીક્ષ્ણ વળાંકો પર પણ પલટી ખાધા વગર આગળ વધી શકે છે.

આ ડિઝાઇનનો સૌથી મોટો ફાયદો તેનું ઓછું જમીન દબાણ (low ground pressure) છે. પહોળા રબર ટ્રેક હોવાને કારણે વાહનનું વજન જમીન પર ખૂબ મોટા ક્ષેત્રફળમાં વહેંચાઈ જાય છે. પરિણામે, જ્યાં માણસનો પગ ખૂંપી જાય તેવા પોચા બરફમાં કે કચ્છના કાદવવાળા દલદલમાં પણ આ વાહન સહેલાઈથી તરી શકે છે. આ જ ગુણધર્મને કારણે અફઘાનિસ્તાનમાં કામગીરી દરમિયાન મોટાભાગની એન્ટી-ટેન્ક લેન્ડમાઇન્સ આ વાહનના દબાણથી સક્રિય થઈ શકતી નહોતી.

એન્જિન, ક્ષમતા અને આધુનિક વિશિષ્ટતાઓ

BVS 10 મૂળરૂપે તેની પુરોગામી Bandvagn 206 (Bv 206) સિરીઝ કરતાં ઘણું મોટું અને શક્તિશાળી છે. તેમાં Cummins 5.9 લિટર ડીઝલ એન્જિન લગાડવામાં આવ્યું છે. આ પાવરફુલ એન્જિન અને સુધારેલા પાવર ટ્રેનની મદદથી તે પાકા રસ્તા પર ૬૫ કિમી/કલાકની ઝડપ મેળવી શકે છે, જે અગાઉના મોડલની ૫૧.૫ કિમી/કલાકની ગતિ કરતાં નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે.

આ વાહનની લોડ-કેરીંગ ક્ષમતા ૫ ટન સુધીની છે. વધુમાં તે સંપૂર્ણપણે એમ્ફિબિયસ (amphibious: જળચર અને સ્થળચર બંને જગ્યાએ ચાલી શકતું) છે. તેને જમીન પરથી નદી કે ખાડીના પાણીમાં ઉતારવા માટે કોઈ વિશેષ પૂર્વતૈયારીની જરૂર પડતી નથી. તે સંપૂર્ણ સૈનિકો અને માલસામાન સાથે વિવિધ જળસ્તરોમાં તરી શકે છે. હવાઈ પરિવહનની દ્રષ્ટિએ પણ તે અત્યંત અનુકૂળ છે; અમેરિકન બનાવટના Boeing CH-47 Chinook હેલિકોપ્ટર નીચે તેને આખું અથવા આગળ-પાછળના બે ભાગ અલગ કરીને એર-લિફ્ટ કરી શકાય છે.

વિકિપીડિયા મુજબ બ્રિટિશ સેના આ વાહનના ચાર મુખ્ય વેરિઅન્ટ ચલાવે છે: સૈનિકો લઈ જવા માટેનું Troop Carrying Variant (TCV) જેમાં ૨ ક્રૂ અને ૧૦ સૈનિકો બેસી શકે છે; Command Variant (CV) જેમાં ૨ ક્રૂ અને ૮ કમાન્ડ સ્ટાફ ડિજિટલ કોમ્યુનિકેશન સેટઅપ સાથે રહે છે; સમારકામ માટેનું Repair and Recovery Variant (RRV) જેમાં ક્રેન, વર્કશોપ અને ૯ ટનની વિંચ હોય છે; તથા Ambulance Variant (AV) ઘાયલ સૈનિકોની સારવાર માટે વપરાય છે.

વૈશ્વિક રણમેદાનનો અનુભવ અને અન્ય દેશોનો વિશ્વાસ

BVS 10 પ્લેટફોર્મ માત્ર કાગળ પર મજબૂત નથી, પણ યુદ્ધભૂમિમાં ચકાસાયેલું છે. બ્રિટિશ રોયલ મરીન્સે તેને ૨૦૦૧થી ૨૦૦૪ દરમિયાન સઘન ટ્રાયલ બાદ સ્વીકાર્યું હતું અને તેને 'વાઇકિંગ' (Viking) નામ આપ્યું હતું. બ્રિટને ૧૦૮ વાહનો સ્વીકાર્યા બાદ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬માં અફઘાનિસ્તાનના હેલમંડ પ્રાંતમાં ઓપરેશન માટે ૩૩ વાહનો તહેનાત કર્યા હતા. જોકે, ત્યાં આઈઈડી (IEDs) ના જોખમો સામે રક્ષણ આપવા માટે પાછળથી તેમાં સ્લેટ આર્મર (slat armour: રોકેટ કે ગ્રેનેડ સામે રક્ષણ આપતી જાળીદાર કવચ) અને અપગ્રેડેડ સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઉમેરવામાં આવી હતી.

બ્રિટન ઉપરાંત નેધરલેન્ડ્સ મરીન કોર્પ્સે ૭૪ વાહનો મેળવ્યા હતા, જેમણે ચાડ અને અફઘાનિસ્તાનમાં યુરોપિયન યુનિયન તથા આઈએસએએફ (ISAF) મિશનમાં તેનો સફળ ઉપયોગ કર્યો હતો. ફ્રાન્સે ડિસેમ્બર ૨૦૦૯માં પોતાની પરંપરા તોડીને બ્રિટન-સ્વીડન નિર્મિત ૫૩ BVS 10 વાહનોનો ઓર્ડર આપ્યો હતો, જેને ત્યાં 'VHM' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સ્વીડને પણ પોતાના સૈન્ય માટે Bv410 તરીકે ૨૦૧૨થી તબક્કાવાર સેંકડો વાહનો ખરીદ્યા છે અને તેના પર સરફેસ-ટુ-એર મિસાઇલ સિસ્ટમ પણ તહેનાત કરી છે.

ઓસ્ટ્રિયાએ ૨૦૧૬માં રિમોટ કંટ્રોલ વેપન સ્ટેશન અને સીબીઆરએન (CBRN: કેમિકલ, બાયોલોજિકલ, રેડિયોલોજિકલ, ન્યુક્લિયર) સુરક્ષા સાથે ૩૨ વાહનો ખરીદ્યા હતા. ઓગસ્ટ ૨૦૨૨માં અમેરિકન આર્મીએ તેના કોલ્ડ વેધર ઓલ-ટેરેન વ્હીકલ (CATV) પ્રોગ્રામ હેઠળ જૂના સસ્પેન્શન વાહનો બદલવા માટે ૨૭૮ મિલિયન ડૉલરના ખર્ચે આ પ્લેટફોર્મના બિન-હથિયારબંધ સંસ્કરણ 'બીઓવુલ્ફ' (Beowulf) ના ૧૬૩ વાહનો પસંદ કર્યા હતા. યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન નેધરલેન્ડે ૨૮ અને યુકેએ ૨૦ BVS 10 વાહનો યુક્રેનને દાનમાં આપ્યા છે.

ભારતીય સરહદો પર આ વાહનની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા

ભારત માટે BVS 10 સિંધુનું આગમન બે અત્યંત વિષમ મોરચે સેનાની ક્ષમતામાં ગુણાત્મક વધારો કરશે. પ્રથમ મોરચો પૂર્વ લદ્દાખ અને ઉત્તરીય પર્વતીય સરહદ છે. ૧૮,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ હવા પાતળી હોય છે અને ઓક્સિજન ઓછો હોવાથી એન્જિનની શક્તિ ઘટી જાય છે. માઇનસ ૫૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાનમાં ડીઝલ જામી જવું અને બેટરીઓ ડાઉન થઈ જવી સામાન્ય બાબત છે. BVS 10 સિંધુ આ અત્યંત ઠંડી પરિસ્થિતિઓમાં પણ ચોવીસે કલાક કાર્યરત રહેવા માટે સક્ષમ છે, જેથી સરહદી ચોકીઓ સુધી જવાનો અને દારૂગોળો પહોંચાડવામાં કોઈ અવરોધ ન આવે.

બીજો મહત્ત્વનો મોરચો ગુજરાત અને રાજસ્થાનને અડીને આવેલો પાકિસ્તાન સરહદી વિસ્તાર છે. ખાસ કરીને કચ્છનું મોટું રણ (Great Rann of Kutch) ચોમાસામાં અને ભરતીના સમયે કાદવવાળા છીછરા પાણી અને દલદલમાં ફેરવાઈ જાય છે, જ્યારે ઉનાળામાં તાપમાન ૫૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચે છે. આવા વાતાવરણમાં સામાન્ય પેટ્રોલિંગ વાહનો ફસાઈ જાય છે. BVS 10 સિંધુ તેની એમ્ફિબિયસ ક્ષમતા અને ટ્રેક્ડ સપાટીને કારણે કાદવ, રેતી કે પાણીવાળા વિસ્તારોમાં અટક્યા વગર પેટ્રોલિંગ કરી શકશે.

લદ્દાખની કાતિલ બરફીલી ખીણોથી લઈને કચ્છના કાળઝાળ રણ સુધી, BVS 10 સિંધુ ભારતીય સૈન્યને એવા વિસ્તારોમાં ઝડપી ગતિશીલતા આપશે જ્યાં અત્યાર સુધી પહોંચવું અતિ મુશ્કેલ હતું. સુરતના હજીરા પ્લાન્ટમાં તેનું ઉત્પાદન સ્થાનિક સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે પણ આત્મનિર્ભરતાનું એક નક્કર પગલું સાબિત થશે.