આકાશમાં અદ્રશ્ય જંગ: ડ્રોનને જામિંગથી બચાવતી એન્ટી-જામિંગ એન્ટેના ટેકનોલોજીનું વિજ્ઞાન

આધુનિક યુદ્ધભૂમિ હવે માત્ર જમીન, સમુદ્ર કે આકાશ પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ તે ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સ્પેક્ટ્રમ (electromagnetic spectrum) એટલે કે વિદ્યુતચુંબકીય તરંગોના અદ્રશ્ય ક્ષેત્રમાં પણ ફેલાઈ ગઈ છે. રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષમાં ડ્રોન એક નિર્ણાયક હથિયાર સાબિત થયા છે, પરંતુ આ ડ્રોનને તોડી પાડવા માટે હવે ગોળીઓ કરતાં વધુ ઈલેક્ટ્રોનિક જામિંગ (jamming) નો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. કંપનીની જાહેરાત અને તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, રશિયા તેના ડ્રોન કાફલાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે તેમાં મોટા એન્ટી-જામિંગ એન્ટેના (anti-jamming antenna) લગાવી રહ્યું છે. આ એન્ટેના ડ્રોનને સેટેલાઈટ નેવિગેશન સિગ્નલ મેળવવામાં મદદ કરે છે અને દુશ્મન દ્વારા કરવામાં આવતા ઈલેક્ટ્રોનિક હસ્તક્ષેપને નિષ્ફળ બનાવે છે.

ઈલેક્ટ્રોનિક વોરફેર (electronic warfare) અથવા ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક વોરફેર એ એક એવી લશ્કરી વ્યૂહરચના છે જેમાં દુશ્મનના ઓપરેશનને રોકવા માટે વિદ્યુતચુંબકીય ઉર્જાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ ટેકનોલોજીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દુશ્મનને સ્પેક્ટ્રમનો લાભ લેતા અટકાવવાનો અને પોતાના દળો માટે તેનો અવરોધ રહિત ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. ઈલેક્ટ્રોનિક વોરફેર હવા, સમુદ્ર, જમીન અથવા અવકાશમાંથી ગમે ત્યાંથી ચલાવી શકાય છે. તે સંચાર પ્રણાલી, રડાર (radar) અને અન્ય લશ્કરી સંપત્તિઓને નિશાન બનાવી શકે છે. આજના સમયમાં માહિતીનું વાતાવરણ વધુ જટિલ બન્યું છે, જેને લશ્કરી પરિભાષામાં ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક એન્વાયરમેન્ટ (electromagnetic environment) કહેવામાં આવે છે.

ઈલેક્ટ્રોનિક વોરફેરને મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: ઈલેક્ટ્રોનિક એટેક (electronic attack), ઈલેક્ટ્રોનિક પ્રોટેક્શન (electronic protection) અને ઈલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સપોર્ટ (electronic warfare support). ઈલેક્ટ્રોનિક એટેક એટલે દુશ્મનના સાધનોને નકામાત આપવા માટે ઉર્જાનો આક્રમક ઉપયોગ કરવો, જેને સામાન્ય રીતે જામિંગ કહેવામાં આવે છે. જ્યારે ઈલેક્ટ્રોનિક પ્રોટેક્શન એ દુશ્મનના આવા હુમલાઓ સામે રક્ષણ મેળવવાની પદ્ધતિ છે. એન્ટી-જામિંગ એન્ટેના એ ઈલેક્ટ્રોનિક પ્રોટેક્શનનો જ એક ભાગ છે. ત્રીજો ભાગ એટલે કે ઈલેક્ટ્રોનિક સપોર્ટ, જે દુશ્મન દ્વારા છોડવામાં આવતા તરંગોને શોધવા, ઓળખવા અને તેનું સ્થાન નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.

જ્યારે કોઈ ડ્રોન આકાશમાં ઉડતું હોય ત્યારે તે તેના લોકેશન માટે જીપીએસ (GPS) જેવા સેટેલાઈટ સિગ્નલ પર નિર્ભર હોય છે. જામિંગ દરમિયાન, દુશ્મન તે જ ફ્રીક્વન્સી પર ખૂબ જ શક્તિશાળી રેડિયો સિગ્નલ મોકલે છે, જેના કારણે ડ્રોનનું અસલી સિગ્નલ ખોવાઈ જાય છે. આ પરિસ્થિતિ એવી છે કે જાણે કોઈ શાંત રૂમમાં બે વ્યક્તિ વાત કરતી હોય અને અચાનક કોઈ મોટો લાઉડસ્પીકર ચાલુ કરી દે, જેથી અસલી અવાજ સંભળાય જ નહીં. રશિયા દ્વારા વાપરવામાં આવતા નવા અને મોટા એન્ટી-જામિંગ એન્ટેના આ વધારાના અવાજને ફિલ્ટર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તે માત્ર સેટેલાઈટ પરથી આવતા ચોક્કસ સિગ્નલને જ સ્વીકારે છે અને બાકીના જામિંગ સિગ્નલને બ્લોક કરી દે છે.

ઈલેક્ટ્રોનિક વોરફેરનો ઈતિહાસ ઘણો જૂનો છે. તેનો સૌપ્રથમ દસ્તાવેજી ઉપયોગ ૧૮૯૯-૧૯૦૨ ના બીજા બોઅર યુદ્ધ (Second Boer War) દરમિયાન થયો હતો. બ્રિટિશ આર્મીએ વાદળો પર મોર્સ કોડ સિગ્નલ મોકલવા માટે સર્ચલાઈટનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેને બોઅર્સે પોતાની સર્ચલાઈટ વડે જામ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. વિન્સ્ટન ચર્ચિલે તેમના પુસ્તકમાં આ ઘટનાનું વર્ણન કર્યું છે. ત્યારબાદ ૧૯૦૪-૧૯૦૫ ના રશિયન-જાપાની યુદ્ધમાં પણ રેડિયો જામિંગના પ્રયાસો થયા હતા. એક રશિયન રેડિયો ઓપરેટરે જાપાનીઝ યુદ્ધ જહાજો વચ્ચે થતા સંવાદને રોકવા માટે પોતાના સ્પાર્ક-ગેપ ટ્રાન્સમીટરનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેના કારણે જાપાનીઝ દળોને પીછેહઠ કરવી પડી હતી.

આધુનિક સમયમાં ઈઝરાયેલ એરોસ્પેસ ઈન્ડસ્ટ્રીઝે 'સ્કોર્પિયસ' (Scorpius) નામની નવી સિસ્ટમ વિકસાવી છે. નવેમ્બર ૨૦૨૧ માં જાહેર કરાયેલી આ સિસ્ટમ એકસાથે અનેક જહાજો, ડ્રોન અને મિસાઈલોના રડાર અને કોમ્યુનિકેશનને ખોરવી શકે છે. તાજેતરમાં ૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ ના રોજ, રશિયન ડ્રોન રોમાનિયા અને લાતવિયાના હવાઈ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ્યા હતા. યુક્રેનના ઈલેક્ટ્રોનિક વોરફેરના કારણે રશિયાના અનેક 'શાહેદ' (Shahed) ડ્રોન અને 'Kh-૫૮' મિસાઈલો પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હોવાનું નોંધાયું છે. આ દર્શાવે છે કે જામિંગ ટેકનોલોજી કેટલી અસરકારક બની રહી છે અને તેની સામે રક્ષણ મેળવવું કેટલું અનિવાર્ય છે.

એન્ટી-જામિંગ એન્ટેના માત્ર કદમાં મોટા નથી હોતા, પરંતુ તેમની આંતરિક રચના પણ જટિલ હોય છે. તેમાં સ્પ્રેડ સ્પેક્ટ્રમ (spread spectrum) ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે, જે સિગ્નલને વિશાળ બેન્ડવિડ્થ પર ફેલાવી દે છે જેથી તેને જામ કરવું મુશ્કેલ બને. આ ઉપરાંત, લો ઓબ્ઝર્વેબિલિટી (low observability) અથવા સ્ટીલ્થ ટેકનોલોજીનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેથી ડ્રોન પોતે દુશ્મનના રડારમાં પકડાય નહીં. નાટો (NATO) ના ૨૦૦૭ ના દસ્તાવેજો મુજબ, ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ક્ષેત્રને હવે એક અલગ યુદ્ધક્ષેત્ર તરીકે જોવામાં આવે છે, જેમ કે જમીન કે હવાઈ ક્ષેત્ર હોય છે.

સામાન્ય નાગરિકો માટે આ ટેકનોલોજી કદાચ દૂરની વાત લાગે, પરંતુ આપણા રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા મોબાઈલ નેટવર્ક અને વાઈ-ફાઈ પણ આ જ સિદ્ધાંતો પર કામ કરે છે. જો લશ્કરી ક્ષેત્રે એન્ટી-જામિંગ ટેકનોલોજી વિકસે છે, તો ભવિષ્યમાં નાગરિક સંચાર પ્રણાલી પણ વધુ સુરક્ષિત બનશે. ભારત જેવા દેશ માટે, જે પોતાની સરહદો પર ડ્રોન દ્વારા થતી ઘૂસણખોરીનો સામનો કરી રહ્યો છે, આવી ટેકનોલોજી વિકસાવવી અને સમજવી અત્યંત જરૂરી છે. આકાશમાં લડાતું આ અદ્રશ્ય યુદ્ધ આવનારા સમયમાં નક્કી કરશે કે કયો દેશ ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ વધુ સક્ષમ છે.