ભારતની નવી હાઇપરસોનિક શક્તિ: ૩,૫૦૦ કિમી દૂર દુશ્મન જહાજોનો કાળ બનશે DRDOની આ મિસાઇલ

ભારતની સંરક્ષણ ક્ષમતામાં એક નવો અધ્યાય ઉમેરાવા જઈ રહ્યો છે. સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંસ્થા એટલે કે DRDO (Defence Research and Development Organisation) ભારતની સ્વદેશી લોંગ-રેન્જ એન્ટી-શિપ હાઇપરસોનિક મિસાઇલ (LR-ASHM) ની ક્ષમતામાં મોટો વધારો કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આ મિસાઇલ અત્યાર સુધી ૧,૫૦૦ કિલોમીટરની મારક ક્ષમતા સાબિત કરી ચૂકી છે, પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકો તેને ૩,૫૦૦ કિલોમીટર સુધી લઈ જવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યા છે. આ વિકાસ ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વનો છે, કારણ કે તે હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ચીન અને પાકિસ્તાન જેવા પડોશી દેશોની નૌકાદળની હિલચાલ પર લગામ કસવામાં મદદ કરશે.

હાઇપરસોનિક મિસાઇલ એટલે એવી મિસાઇલ જે અવાજની ગતિ કરતાં પાંચ ગણી કે તેથી વધુ ઝડપે ઉડી શકે છે. આ ગતિને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'મેક ૫' (Mach 5) કહેવામાં આવે છે. DRDO ની આ નવી મિસાઇલ માત્ર ઝડપી જ નથી, પરંતુ તે હવામાં જ પોતાનો રસ્તો બદલવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે. આ ખાસિયત તેને દુશ્મનના રડાર અને મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ માટે લગભગ અજેય બનાવે છે. કંપનીની જાહેરાત અને મીડિયા અહેવાલો મુજબ, આ મિસાઇલના આગામી બે થી ત્રણ પરીક્ષણો પછી ૨૦૨૮-૨૯ સુધીમાં તે ઉત્પાદન તબક્કામાં પ્રવેશી શકે છે.

DRDO નો ઇતિહાસ ભારતની આત્મનિર્ભરતા સાથે જોડાયેલો છે. ૧૯૫૮ માં સ્થાપાયેલી આ સંસ્થા આજે ૫૨ પ્રયોગશાળાઓનું નેટવર્ક ધરાવે છે. શરૂઆતના વર્ષોમાં 'પ્રોજેક્ટ ઇન્ડિગો' અને 'પ્રોજેક્ટ ડેવિલ' જેવા મિસાઇલ કાર્યક્રમો દ્વારા ભારતે પાયો નાખ્યો હતો. આજે DRDO ૨.૦ વ્યૂહરચના હેઠળ ભારત પરંપરાગત હથિયારોથી આગળ વધીને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને હાઇપરસોનિક ટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. LR-ASHM એ આ નવી પેઢીના શસ્ત્રોનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જે ભારતને વિશ્વના ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોની હરોળમાં લાવી દેશે.

બૂસ્ટ-ગ્લાઇડ ટેકનોલોજી: આ મિસાઇલ કેવી રીતે કામ કરે છે?

LR-ASHM એક 'બૂસ્ટ-ગ્લાઇડ' (boost-glide) હાઇપરસોનિક મિસાઇલ છે. આ ટેકનોલોજીમાં મિસાઇલને શરૂઆતમાં એક શક્તિશાળી રોકેટ બૂસ્ટર દ્વારા વાતાવરણની ઉપરના સ્તરે મોકલવામાં આવે છે. એકવાર જરૂરી ઊંચાઈ અને ગતિ પ્રાપ્ત થઈ જાય પછી, મિસાઇલનું ઉપરનું ભાગ એટલે કે 'હાઇપરસોનિક ગ્લાઇડ વ્હીકલ' (HGV) અલગ થઈ જાય છે. આ ભાગ એન્જિન વગર પણ હવાની લિફ્ટનો ઉપયોગ કરીને અતિશય ઝડપે ગ્લાઇડ કરે છે અને લક્ષ્ય તરફ આગળ વધે છે.

આ પ્રક્રિયા બેલેસ્ટિક મિસાઇલ કરતાં અલગ છે. બેલેસ્ટિક મિસાઇલ અવકાશમાં જઈને એક નિશ્ચિત પરવલય (parabolic) માર્ગે નીચે આવે છે, જેની આગાહી દુશ્મન કરી શકે છે. પરંતુ હાઇપરસોનિક ગ્લાઇડ વ્હીકલ વાતાવરણની અંદર જ રહીને સર્પાકાર અથવા ઝિગ-ઝેગ ગતિ કરી શકે છે. આને 'મેન્યુવરેબિલિટી' (maneuverability) કહેવામાં આવે છે. આ કારણે દુશ્મનનું રડાર તેને ટ્રેક તો કરી શકે છે, પરંતુ તે ક્યાં ત્રાટકશે તેની ચોક્કસ ગણતરી કરી શકતું નથી.

જ્યારે કોઈ વસ્તુ અવાજ કરતાં પાંચ-દસ ગણી ઝડપે હવામાં ગતિ કરે છે, ત્યારે તેની આસપાસની હવા અતિશય ગરમ થઈ જાય છે. આ ગરમી એટલી વધારે હોય છે કે હવાના અણુઓ તૂટી જાય છે અને ગેસ 'પ્લાઝ્મા' (plasma) માં ફેરવાઈ જાય છે. પ્લાઝ્મા એ પદાર્થની ચોથી અવસ્થા છે જે વીજળીનું વહન કરી શકે છે. આ પ્લાઝ્મા સ્તર મિસાઇલની આસપાસ એક કવચ જેવું બનાવે છે, જે ક્યારેક સંદેશાવ્યવહારમાં અવરોધ પેદા કરી શકે છે, પરંતુ તે મિસાઇલને રડારથી છુપાવવામાં પણ મદદ કરે છે.

ટેકનિકલ વિગતો અને ગતિના આંકડા

LR-ASHM ની ગતિ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. અહેવાલો મુજબ, તેની મહત્તમ ગતિ ૧૨,૩૪૮ કિલોમીટર પ્રતિ કલાક સુધી પહોંચી શકે છે. તેની સરેરાશ ગતિ ૬,૧૭૪ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની આસપાસ રહે છે. આટલી ઝડપે આ મિસાઇલ હજારો કિલોમીટરનું અંતર મિનિટોમાં કાપી શકે છે. આ મિસાઇલના બૂસ્ટર તબક્કા માટે ભારતની પ્રખ્યાત K-૪ સબમરીન-લોન્ચ્ડ બેલેસ્ટિક મિસાઇલ (SLBM) ની ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. K-૪ પોતે ૩,૫૦૦ કિલોમીટરની રેન્જ ધરાવે છે, તેથી LR-ASHM ની રેન્જ વધારવા માટે કોઈ મોટા હાર્ડવેર ફેરફારની જરૂર નથી.

રેન્જ વધારવા માટે મુખ્યત્વે સોફ્ટવેર અપગ્રેડ અને નવી 'ટ્રેજેક્ટરી પ્રોફાઇલ' (trajectory profile) એટલે કે ઉડાનના માર્ગમાં ફેરફાર કરવામાં આવશે. આ મિસાઇલમાં સ્વદેશી સેન્સર્સ લગાવવામાં આવ્યા છે જે ટર્મિનલ ફેઝ (terminal phase) એટલે કે હુમલાના અંતિમ તબક્કામાં ચાલતા જહાજોને પણ સચોટ રીતે શોધી શકે છે. આ મિસાઇલ સ્થિર લક્ષ્યો ઉપરાંત સમુદ્રમાં ગતિ કરી રહેલા એરક્રાફ્ટ કેરિયર જેવા મોટા યુદ્ધજહાજોને પણ નિશાન બનાવી શકે છે.

વૈશ્વિક સ્તરે જોઈએ તો, માત્ર રશિયા, ચીન અને અમેરિકા જેવા દેશો જ હાઇપરસોનિક ટેકનોલોજીમાં આગળ છે. રશિયાએ યુક્રેન યુદ્ધમાં તેની 'ઝિર્કોન' (Zircon) જેવી મિસાઇલોનો ઉપયોગ કર્યો હોવાના અહેવાલો છે. ચીન પાસે DF-૧૭ જેવી હાઇપરસોનિક મિસાઇલો છે. ભારતની આ ૩,૫૦૦ કિમીની રેન્જવાળી મિસાઇલ ચીનના દરિયાઈ વર્ચસ્વને સીધો પડકાર આપશે. તે બ્રહ્મોસ (BrahMos) જેવી સુપરસોનિક મિસાઇલો સાથે મળીને ભારતને બહુસ્તરીય સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડશે.

વ્યૂહાત્મક મહત્વ: હિંદ મહાસાગરમાં ભારતનું કવચ

૩,૫૦૦ કિલોમીટરની રેન્જ મળવાથી ભારતની 'મેરીટાઇમ ડિનાયલ' (maritime denial) ક્ષમતામાં અભૂતપૂર્વ વધારો થશે. આનો અર્થ એ છે કે ભારત પોતાના કિનારાથી હજારો કિલોમીટર દૂર દુશ્મનના યુદ્ધજહાજો કે એરક્રાફ્ટ કેરિયર ગ્રુપને પ્રવેશતા અટકાવી શકશે. હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક પકડ મજબૂત બનશે. DRDO એ આ સિસ્ટમને ભૂમિદળ અને વાયુસેના માટે પણ પ્રસ્તાવિત કરી છે, જેનો અર્થ છે કે ભવિષ્યમાં આ મિસાઇલ જમીન પરના લક્ષ્યોને પણ નિશાન બનાવી શકશે.

આ મિસાઇલના સફળ પરીક્ષણો ૨૦૨૩ અને ૨૦૨૪ માં થઈ ચૂક્યા છે, જેમાં ૧,૫૦૦ કિમીની રેન્જ પર સચોટ નિશાન સાધવામાં આવ્યું હતું. મે ૨૦૨૬ માં પણ એક મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષણ સફળ રહ્યું હતું. હવે જ્યારે ભારત ૩,૫૦૦ કિમીની રેન્જ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે તે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર ભારતનું એક મોટું ઉદાહરણ બનશે. આ મિસાઇલ માત્ર એક હથિયાર નથી, પરંતુ તે ભારતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા જાળવી રાખવાની મક્કમતાનું પ્રતીક છે.

જોકે, હાઇપરસોનિક શસ્ત્રોના વિકાસમાં હજુ પણ ઘણા પડકારો છે. અતિશય ગરમી સામે ટકી શકે તેવા મટીરિયલ્સ અને પ્લાઝ્મા કવચ વચ્ચે પણ કામ કરી શકે તેવી કોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ વિકસાવવી એ વૈજ્ઞાનિકો માટે સતત સંશોધનનો વિષય છે. DRDO ના સૂત્રો મુજબ, આગામી વર્ષોમાં થનારા પરીક્ષણો આ તમામ પાસાઓને વધુ મજબૂત બનાવશે. ૨૦૨૮ સુધીમાં જ્યારે આ મિસાઇલ ભારતીય સેનાના ભાથામાં સામેલ થશે, ત્યારે તે દક્ષિણ એશિયાના સુરક્ષા સમીકરણોને કાયમ માટે બદલી નાખશે.