સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ભારતની આત્મનિર્ભરતા: નાવિક ઉપગ્રહ મિશન અને સ્થાનિક નેવિગેશન ટેકનોલોજીની હરણફાળ

ભારતીય સંરક્ષણ દળો માટે સ્પેસ અને ગ્રાઉન્ડ નેવિગેશન ક્ષેત્રે સ્વદેશી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ એક નવો વળાંક લઈ રહ્યો છે. ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) દ્વારા પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં મોકલવામાં આવેલા NVS-03 સેટેલાઇટ અને ચંડીગઢ ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી ખાતે ઉત્પાદિત ઇનર્શિયલ નેવિગેશન સિસ્ટમ (Inertial Navigation System - INS) ભારતીય સેનાને યુદ્ધના મેદાનમાં નવી શક્તિ પૂરી પાડી રહ્યા છે. ખાસ કરીને GSLV-F18 રોકેટ દ્વારા NVS-03 ના સફળ પ્રક્ષેપણ બાદ ભારતની પોતાની સ્થાનિક નેવિગેશન પ્રણાલી 'નાવિક' (NavIC) ની ક્ષમતાઓમાં મોટો વધારો થયો છે. અમર ઉજાલા રિસર્ચના અહેવાલ મુજબ, આ વિકાસથી ભારતીય સૈન્યને યુદ્ધ અને કટોકટીના સમયે કોઈ પણ વિદેશી પ્રણાલી પર નિર્ભર રહ્યા વિના સચોટ ડેટા મળી શકશે.

બીજી તરફ, સંરક્ષણ મંત્રાલય હેઠળની ઇન્ડિયન ઓપ્ટિકલ લિમિટેડ અને ફ્રાન્સની સાફ્રાન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્ડ ડિફેન્સ (Safran Electronics & Defense) વચ્ચે થયેલા તકનીકી સહયોગથી ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી ચંડીગઢ ખાતે આઈએનએસ સિગ્મા-૩૦ એન (INS Sigma-30N) નું સ્થાનિક નિર્માણ શરૂ થયું છે. અમર ઉજાલાના અહેવાલ અનુસાર, ૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ ના રોજ થયેલા સમજૂતી કરાર બાદ અત્યાર સુધીમાં ૨૪ જેટલા આઈએનએસ એકમો તૈયાર કરી દેવામાં આવ્યા છે અને તેની પ્રથમ ખેપ સુરત સ્થિત અત્યાધુનિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન એકમને મોકલવામાં આવી છે. આ કરાર હેઠળ આગામી ૧૫ વર્ષ સુધી આ પ્રણાલીના ઉત્પાદનનો વિશિષ્ટ અધિકાર ચંડીગઢ ફેક્ટરી પાસે રહેશે, જેનાથી વિદેશી આયાત પરની નિર્ભરતા દૂર થશે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: ૧૯૯૯નું કારગિલ યુદ્ધ અને સ્વદેશી તકનીકની જરૂરિયાત

ભારત માટે સ્વદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમ બનાવવાની જરૂરિયાત ૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન ઉદ્ભવી હતી. તે સમયે ભારતીય સૈન્યને કારગિલ વિસ્તારના ભૌગોલિક સ્થાનનો સચોટ ડેટા મેળવવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ (Global Positioning System - GPS) નો ઉપયોગ કરવો હતો, પરંતુ અમેરિકાએ ભારતીય દળોને આ ડેટા આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. તે સમયે ભારતીય વાયુસેનાના પાઇલટોએ વહીવટી અને યુદ્ધ કામગીરી માટે કોકપિટમાં સામાન્ય કોમર્શિયલ જીપીએસ ઉપકરણો ફિટ કરીને લક્ષ્યો પર હુમલો કરવો પડ્યો હતો. આ અનુભવમાંથી પાઠ લઈને મે ૨૦૦૬માં ભારત સરકારે પોતાની સ્વદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમ બનાવવાની યોજનાને મંજૂરી આપી હતી.

ઇસરો દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા આ પ્રોજેક્ટને પહેલાં ઇન્ડિયન રિજનલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ (IRNSS) નામ આપવામાં આવ્યું હતું, જે પાછળથી 'નાવિક' (Navigation with Indian Constellation - NavIC) તરીકે ઓળખાયું. નાવિક સિસ્ટમ ભારતની મુખ્ય ભૌગોલિક સીમા અને તેની આસપાસના ૧,૫૦૦ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં અત્યંત સચોટ રીઅલ-ટાઇમ પોઝિશનિંગ, વેલોસિટી અને ટાઇમિંગ (PVT) સેવાઓ પૂરી પાડે છે. યોજના મુજબ ભવિષ્યમાં આ ક્ષમતાને ૩,૦૦૦ કિલોમીટર સુધી વિસ્તૃત કરવાનું લક્ષ્ય છે, જેમાં ૧૦ થી ૨૦ મીટરની સ્થાન સચોટતા અને ૪૦ નેનોસેકન્ડની સમય સચોટતા પ્રાપ્ત થાય છે.

નાવિક સિસ્ટમની કાર્યપ્રણાલી અને તકનીકી માળખું

ઉપગ્રહ આધારિત નેવિગેશન પ્રણાલી મુખ્યત્વે બે પ્રકારની સેવાઓ આપે છે: પહેલી સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ (Standard Positioning Service - SPS), જે સામાન્ય નાગરિકો માટે ખુલ્લી હોય છે અને અન્ય ગ્લોબલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ (GNSS) સાથે સુસંગત છે; અને બીજી રિસ્ટેન્ડ સર્વિસ (Restricted Service - RS), જે સૈન્ય અને અધિકૃત વપરાશકર્તાઓ માટે એનક્રિપ્ટેડ લિંક દ્વારા સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આ સેવાઓ L1 (૧૫૭૫.૪૨ MHz), L5 (૧૧૭૬.૪૫ MHz) અને S-બેન્ડ (૨૪૯૮.૦૨૮ MHz) ફ્રીક્વન્સી પર કામ કરે છે.

નેવિગેશન સેટેલાઇટની સૌથી મહત્વની ચાવી તેની અંદર આવેલી અણુ ઘડિયાળ (atomic clock) હોય છે. અણુ ઘડિયાળ સમયની નાની ગણતરી પણ અત્યંત સચોટ રીતે કરે છે, જેના પરથી સેટેલાઇટ અને જમીન પરના રીસીવર વચ્ચેનું અંતર નક્કી થાય છે. પ્રથમ પેઢીના IRNSS ઉપગ્રહોમાં વિદેશી કંપની દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી રુબિડિયમ સ્પેસ ક્લોક્સ (Rubidium Space Clocks) રાખવામાં આવી હતી. પરંતુ સમય જતાં કેટલીક અણુ ઘડિયાળોમાં તકનીકી ખામી સર્જાતાં ઇસરોએ સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર (SAC), અમદાવાદ ખાતે પોતાની સ્વદેશી રુબિડિયમ અણુ ઘડિયાળ વિકસાવી. NVS શ્રેણીના નવ-પેઢીના સેટેલાઇટ્સ (જેમ કે NVS-01 અને NVS-03) માં આ સ્વદેશી અણુ ઘડિયાળોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી ઉપગ્રહોનું આયુષ્ય ૧૦ વર્ષથી વધીને ૧૨ વર્ષ થયું છે.

સૈન્ય હાર્ડવેર અને આઈએનએસ ટેકનોલોજીનું સ્થાનિકીકરણ

અંતરીક્ષમાં સેટેલાઇટ નેવિગેશન ઉપરાંત જમીન પર સૈન્ય ટેન્કો, તોપો અને મિસાઇલોને ચોક્કસ દિશા આપવા માટે ઇનર્શિયલ નેવિગેશન સિસ્ટમ (INS) અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આઈએનએસ એ એક એવી પ્રણાલી છે જે સેટેલાઇટ સિગ્નલ કે બહારના કોઈ રેડિયો સિગ્નલ વિના માત્ર પોતાના અંદરના મોશન સેન્સર્સ (જેરોસ્કોપ અને એક્સેલેરોમીટર) ની મદદથી વાહન કે મિસાઇલનું સ્થાન, દિશા અને ઝડપ ગણે છે. યુદ્ધ દરમિયાન જ્યારે દુશ્મન દેશ સેટેલાઇટ સિગ્નલોને જામ (jamming) કરી દે છે, ત્યારે INS સિસ્ટમ સેના માટે વરદાન સાબિત થાય છે.

ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી ચંડીગઢ ખાતે તૈયાર થઈ રહેલી આઈએનએસ સિગ્મા-૩૦ એન પ્રણાલી ફ્રેન્ચ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર હેઠળ ભારતમાં જ બનાવવામાં આવી રહી છે. આ ઉપરાંત, આઈઆઈટી બોમ્બે (IIT Bombay) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલો અજીત (AJIT) માઇક્રોપ્રોસેસર અને DRDO ના ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ હેઠળ એકોર્ડ સોફ્ટવેર દ્વારા નિર્મિત નેવિગેશન ચિપસેટ ભારતીય સેનાના રીસીવરોને સ્વદેશી સમય અને સ્થાન ડેટા પૂરો પાડે છે. ક્વાલકોમ (Qualcomm) જેવી વૈશ્વિક ચિપ નિર્માતા કંપનીઓએ પણ તેમના પ્રોસેસરમાં નાવિક L1 અને L5 સિગ્નલનો સપોર્ટ ઉમેર્યો છે.

પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ, બજેટ અને સરખામણી

નાવિક પ્રોજેક્ટની શરૂઆતમાં ઇસરોએ કુલ ખર્ચ ₹૧,૪૨૦ કરોડ અંદાજ્યો હતો. આમાં ₹૩૦૦ કરોડ ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ માટે, પ્રતિ સેટેલાઇટ ₹૧૫૦ કરોડ અને પ્રત્યેક PSLV-XL રોકેટ લોન્ચ માટે ₹૧૩૦ કરોડનો સમાવેશ થતો હતો. પરંતુ વધારાના રિપ્લેસમેન્ટ ઉપગ્રહો અને ભ્રમણકક્ષા સુધારણા મિશનને કારણે કમ્પ્ટોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG) ના માર્ચ ૨૦૧૭ ના અહેવાલ મુજબ આ પ્રોજેક્ટનો કુલ ખર્ચ વધારીને ₹૨,૨૪૬ કરોડ (આશરે ૨૩૩ મિલિયન ડૉલર) થયો હતો.

અમેરિકાની જીપીએસ (GPS), યુરોપની ગેલિલિયો (Galileo) અને રશિયાની ગ્લોનાસ (GLONASS) જેવી વૈશ્વિક પ્રણાલીઓની સરખામણીમાં ભારતની નાવિક સિસ્ટમ પ્રાદેશિક (regional) હોવા છતાં ભારતીય ઉપખંડ પર વધુ ચોકસાઈ પ્રદાન કરે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસે તેના નેશનલ ડિફેન્સ ઓથોરાઇઝેશન એક્ટ ૨૦૨૦ હેઠળ નાવિકને પોતાના મિત્ર રાષ્ટ્રોની નેવિગેશન સિસ્ટમ તરીકે માન્યતા પણ આપી છે.

ભવિષ્યની યોજનાઓ અને પડકારો

ભારત સરકારે ૨૦૧૯થી તમામ કોમર્શિયલ વાહનોમાં AIS 140 ધોરણો મુજબ નાવિક આધારિત વાહનોનું ટ્રેકિંગ ફરજિયાત બનાવ્યું છે. ઉપરાંત, નેશનલ ફિઝિકલ લેબોરેટરી (NPL) ખાતે ભારતીય માનક સમય (IST) ના સંદર્ભ માટે જીપીએસને બદલે નાવિકનો ઉપયોગ કરવાનું આયોજન ઘડવામાં આવ્યું છે. જોકે, પ્રથમ પેઢીના કેટલાક ઉપગ્રહોમાં અણુ ઘડિયાળો નિષ્ફળ જવાથી સેવાઓમાં આંશિક અવરોધ આવ્યો હતો, પરંતુ ઇસરો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા NVS શ્રેણીના લોન્ચિંગથી આ સમસ્યા ઉકેલાઈ રહી છે.

સ્વદેશી નેવિગેશન સોલ્યુશન્સથી ભારત હવે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સ્વતંત્ર બની રહ્યું છે. યુદ્ધ ક્ષેત્રે સ્માર્ટ દારૂગોળો, ડ્રોન અને લાંબા અંતરની મિસાઇલો માટે સચોટ સ્થાન માહિતી આપવા માટે નાવિક અને આઈએનએસનું મિશ્રણ ભારતીય સૈન્યને અજોડ સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડે છે. ભારતની આ તકનીકી ક્રાંતિ 'આત્મનિર્ભર ભારત' વિઝનને સાચા અર્થમાં સાકાર કરી રહી છે.