Horizon Europe સાથે વૈશ્વિક વિજ્ઞાન જોડાણ: ભારત અને યુરોપ વચ્ચે સંશોધનની નવી ક્ષિતિજો
યુરોપિયન યુનિયનના ૯૫.૫ અબજ યુરોના ભવ્ય સંશોધન કાર્યક્રમ Horizon Europe સાથે જોડાણથી ભારતીય વિજ્ઞાનીઓ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કામ કરવાના નવા દ્વાર ખૂલ્યા છે.
વૈજ્ઞાનિક ક્ષિતિજોનો નવો અધ્યાય
વિજ્ઞાન અને અદ્યતન ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સ્તરે થઈ રહેલા ઝડપી ફેરફારો વચ્ચે ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચેનો સંબંધ એક નિર્ણાયક વળાંક પર પહોંચ્યો છે. યુરોપિયન યુનિયનનો સૌથી મહત્ત્વાકાંક્ષી સાત વર્ષનો વૈજ્ઞાનિક કાર્યક્રમ Horizon Europe વૈશ્વિક સ્તરે સંશોધન અને નવીનતાનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર બની ચૂક્યો છે. આ કાર્યક્રમ માત્ર યુરોપ પૂરતો સીમિત ન રહેતા વિશ્વભરના અગ્રણી દેશોને સાથે લાવવા માટેનું માળખું પૂરું પાડે છે. ભારતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય તેમજ તેની અગ્રણી સંસ્થાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગના આ મંચ પર સક્રિયપણે જોડાઈ રહી છે.
આ પહેલ સામાન્ય વૈજ્ઞાનિક અદલાબદલી કરતાં ઘણી મોટી છે. વિશ્વ આજે જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન, કેન્સર જેવા અસાધ્ય રોગો, ટકાઉ ઊર્જા અને જૈવવિવિધતાના જોખમો સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે, ત્યારે કોઈ એક દેશ એકલા હાથે આ પડકારો ઉકેલી શકે નહીં. આ જ કારણથી આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ એક વ્યૂહાત્મક અનિવાર્યતા બની ગયો છે. Horizon Europe માં સહયોગી દેશ (associated country) બનવાથી અથવા ચોક્કસ પ્રોજેક્ટ્સમાં ભાગીદારી કરવાથી ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને યુરોપની અદ્યતન લેબોરેટરીઓ અને સંસાધનોની સીધી પહોંચ મળે છે.
Horizon Europe નું સ્વરૂપ અને બજેટ
Horizon Europe એ યુરોપિયન યુનિયનનો ૯મો રિસર્ચ એન્ડ ટેકનોલોજિકલ ડેવલપમેન્ટ ફ્રેમવર્ક પ્રોગ્રામ (FP9) છે, જેણે વર્ષ ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૦ સુધી ચાલેલા Horizon 2020 (FP8) નું સ્થાન લીધું છે. આ કાર્યક્રમ વર્ષ ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૭ સુધીના સાત વર્ષના સમયગાળા માટે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો છે. યુરોપિયન કમિશનની મૂળ યોજના વિજ્ઞાન ખર્ચમાં અગાઉના દાયકા કરતાં લગભગ ૫૦ ટકાનો મોટો વધારો કરવાની હતી, જેથી યુરોપ ભવિષ્યના પડકારો સામે સજ્જ થઈ શકે.
નાણાકીય આંકડાઓની વાત કરીએ તો આ પ્રોગ્રામનું કુલ બજેટ €૯૫.૫ અબજ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે, જે તેના પુરોગામી Horizon 2020 ના €૭૭ અબજના બજેટ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે. મે ૨૦૧૮ માં જ્યારે Horizon Europe નો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે કુલ €૧૦૦ અબજના ખર્ચની દરખાસ્ત રજૂ કરાઈ હતી. તેમાંથી €૨.૪ અબજ યુરોટોમ (Euratom) પરમાણુ સંશોધન કાર્યક્રમ માટે અને €૩.૬ અબજ InvestEU નામના રોકાણ ભંડોળ માટે અલગ રાખવામાં આવ્યા હતા. વાર્ષિક ૨ ટકાના ફુગાવાને ધ્યાનમાં લેતા ૨૦૧૮ ના ભાવ મુજબ આ ભંડોળ €૮૬.૬ અબજ થતું હતું.
અબજ યુરો
આ ભંડોળ પૂરું કરવા માટે યુરોપિયન કમિશને કૃષિ અને પ્રાદેશિક વિકાસના બજેટમાં ૫ ટકાનો કાપ મૂકવાની દરખાસ્ત કરી હતી. જોકે આ પ્રક્રિયા સરળ નહોતી. નેધરલેન્ડ્સના તત્કાલીન વડાપ્રધાન માર્ક રુટ્ટેએ મે ૨૦૧૮ માં આ ડ્રાફ્ટ બજેટને અસ્વીકાર્ય ગણાવ્યું હતું. યુરોપિયન કમિશનર કાર્લોસ મોએદાસે વિજ્ઞાન બજેટ વધારવા માટે અમેરિકન શૈલીના મૂનશોટ (moonshot - અત્યંત સાહસિક અને મહત્ત્વાકાંક્ષી મિશન) નો વિચાર અમલમાં મૂક્યો હતો. યુરોપિયન સંસદ અને સભ્ય દેશો વચ્ચે લાંબી વાટાઘાટો બાદ અંતે €૯૫.૫ અબજના બજેટ પર સહમતિ સધાઈ હતી.
પાંચ મોટા મિશન અને વૈશ્વિક લક્ષ્યો
Horizon Europe ની સમગ્ર કાર્યપ્રણાલી માત્ર સામાન્ય ગ્રાન્ટ આપવા પૂરતી નથી, પરંતુ તેણે સમાજ સામેના પાંચ સૌથી ગંભીર પડકારોને કેન્દ્રમાં રાખીને પાંચ મુખ્ય મિશન નક્કી કર્યા છે. આ પાંચેય મિશન વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં નક્કર પરિણામો હાંસલ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે.
પ્રથમ મિશન આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન (Adaptation to Climate Change) નું છે, જે અંતર્ગત ઓછામાં ઓછા ૧૫૦ પ્રદેશો અને સમુદાયોને ૨૦૩૦ સુધીમાં આબોહવા પરિવર્તન સામે સ્થિતિસ્થાપક બનાવવાનું લક્ષ્ય છે. બીજું મિશન કેન્સર રોગ સામેની લડાઈ છે, જે Europe's Beating Cancer Plan સાથે સંકલન સાધીને ૨૦૩૦ સુધીમાં ૩૦ લાખથી વધુ દર્દીઓના જીવનમાં સુધારો લાવવા, સમયસર તપાસ અને ઉપચાર પદ્ધતિઓ વિકસાવવા માટે કાર્યરત છે. ત્રીજું મિશન સમુદ્રો અને જળ સ્ત્રોતોની જાળવણીનું છે, જ્યારે ચોથું મિશન ૧૦૦ સ્માર્ટ અને આબોહવા-તટસ્થ (Climate-Neutral) શહેરો બનાવવાનું છે.
| મિશન ક્ષેત્ર | ૨૦૩૦ સુધીનું ચોક્કસ લક્ષ્ય |
|---|---|
| આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન | ઓછામાં ઓછા ૧૫૦ યુરોપિયન પ્રદેશોને ક્લાઇમેટ રેઝિલિએન્ટ બનાવવા |
| કેન્સર નિયંત્રણ | ૩૦ લાખથી વધુ દર્દીઓના જીવનમાં સુધારો અને નિવારણ |
| મહાસાગરો અને જળ સ્ત્રોતો | જળ સંસાધનો અને દરિયાઈ પરિસ્થિતિનું પુનઃસ્થાપન |
| સ્માર્ટ અને ક્લાઇમેટ-ન્યુટ્રલ શહેરો | ૧૦૦ સંપૂર્ણ કાર્બન-તટસ્થ સ્માર્ટ શહેરો તૈયાર કરવા |
| યુરોપ માટે જમીન કરાર (Soil Deal) | સ્વસ્થ જમીન તરફ દોરી જતા ૧૦૦ લિવિંગ લેબ્સની સ્થાપના |
પાંચમું મિશન યુરોપ માટે સોઇલ ડીલ (A Soil Deal for Europe) તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં તંદુરસ્ત જમીન તૈયાર કરવા માટે ૧૦૦ પ્રાયોગિક જીવંત પ્રયોગશાળાઓ ઊભી કરવાનું લક્ષ્ય છે. આ તમામ મિશન માત્ર યુરોપના ભૌગોલિક વિસ્તાર માટે જ નહીં, પરંતુ ભારત જેવા વિશાળ કૃષિપ્રધાન અને દરિયાકિનારો ધરાવતા દેશ માટે પણ અત્યંત પ્રાસંગિક છે.
સહયોગી પ્રોજેક્ટ્સની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ
Horizon Europe હેઠળ વિશ્વભરના સંશોધન જૂથો વિવિધ પ્રકારની યોજનાઓ દ્વારા ગ્રાન્ટ મેળવી શકે છે. આ ગ્રાન્ટનું સંચાલન પહેલાં કરતાં વધુ સરળ બનાવવામાં આવ્યું છે જેથી વૈજ્ઞાનિકોનો સમય કાગળિયાં ભરવામાં વેડફાય નહીં. આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધકો મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારની સહયોગી યોજનાઓમાં કામ કરે છે.
- સંયુક્ત કોલ અને વિષય પસંદગીયુરોપિયન કમિશન પાંચ મુખ્ય મિશન હેઠળ ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રો માટે ગ્રાન્ટની જાહેરાત કરે છે.
- કન્સોર્ટિયમ રચનાસભ્ય દેશો અને બિન-યુરોપીય દેશોના સંશોધકો એકસાથે મળીને સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ ટીમ (consortium) બનાવે છે.
- દરખાસ્ત અને ભંડોળ મંજૂરીસ્વતંત્ર નિષ્ણાતો દ્વારા ગુણવત્તા તપાસ્યા બાદ રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન એક્શન (RIA) હેઠળ ગ્રાન્ટ ફાળવાય છે.
- ટેકનોલોજી અને ડેટા આદાનપ્રદાનસંશોધન દરમિયાન પ્રયોગશાળાઓ, બાયોટેકનોલોજી અને ઔદ્યોગિક માહિતીની સહિયારી વહેંચણી થાય છે.
પ્રથમ પ્રકાર રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન એક્શન (Research and Innovation Action - RIA) છે, જેનો મુખ્ય હેતુ નવું જ્ઞાન મેળવવો અને અદ્યતન ટેકનોલોજીની શક્યતાઓ તપાસવાનો છે. બીજો પ્રકાર ઇનોવેશન એક્શન (Innovation Action - IA) છે, જે સંશોધનને પ્રયોગશાળામાંથી બહાર લાવી સીધું બજાર સુધી પહોંચાડવા માટે છે. ત્રીજો પ્રકાર કોઓર્ડિનેશન એન્ડ સપોર્ટ એક્શન (Coordination and Support Action - CSA) છે, જે સહયોગી દેશો વચ્ચે સંકલન સાધે છે. ચોથો પ્રકાર પ્રોગ્રામ કો-ફંડ એક્શન (COFUND) છે, જેમાં જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્ર સંયુક્ત રીતે પ્રોજેક્ટમાં ભંડોળ રોકે છે.
બિન-યુરોપીય દેશો માટે Horizon Europe સાથે જોડાણ બે રીતે શક્ય બને છે. પ્રથમ રસ્તો એસોસિયેટેડ મેમ્બર (Associated Member) બનવાનો છે. એસોસિયેટેડ દેશો કાર્યક્રમના બજેટમાં ચોક્કસ નાણાકીય હિસ્સો જમા કરાવે છે અને તેના બદલામાં તેમના વૈજ્ઞાનિકો અને સંસ્થાઓને યુરોપિયન યુનિયનના સભ્ય દેશો જેટલા જ સંપૂર્ણ અધિકારો અને સમાન ગ્રાન્ટ મેળવવાની તક મળે છે. બ્રિટને બ્રેક્ઝિટ બાદ વિવાદ સર્જાયા પછી અંતે ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૪ થી ફરીથી Horizon Europe માં સત્તાવાર જોડાણ મેળવ્યું છે.
| પ્રોજેક્ટ પ્રકાર | મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અને કાર્યક્ષેત્ર |
|---|---|
| રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન એક્શન (RIA) | નવું જ્ઞાન મેળવવું અને નવીન ટેકનોલોજી કે પ્રક્રિયાઓની શોધ કરવી |
| ઇનોવેશન એક્શન (IA) | સંશોધનને બજારની નજીક લઈ જઈ નવી પ્રોડક્ટ્સ કે સેવાઓ તૈયાર કરવી |
| કોઓર્ડિનેશન એન્ડ સપોર્ટ એક્શન (CSA) | સંશોધન સંસ્થાઓ વચ્ચે સહયોગ વધારવો અને સંશોધન માળખું મજબૂત કરવું |
| પ્રોગ્રામ કો-ફંડ એક્શન (COFUND) | જાહેર અને ખાનગી ભાગીદારો સાથે મળીને બહુ-વાર્ષિક સંયુક્ત ભંડોળ પૂરું પાડવું |
બીજો રસ્તો નોન-એસોસિયેટેડ ત્રીજા દેશ તરીકે ભાગ લેવાનો છે. આ શ્રેણીમાં આવતા દેશોના સંશોધકો યુરોપિયન કન્સોર્ટિયમ સાથે જોડાઈને કામ કરી શકે છે, પરંતુ તેમને સીધું યુરોપિયન ભંડોળ મળતું નથી, સિવાય કે ચોક્કસ અપવાદરૂપ શરતો પૂરી થતી હોય. આ સંજોગોમાં ભાગ લેનાર દેશનું પોતાનું વિજ્ઞાન મંત્રાલય સ્થાનિક વૈજ્ઞાનિકોને સહ-ભંડોળ પૂરું પાડે છે.
ભારતીય વિજ્ઞાન માળખું અને ભાગીદારીની સંભાવનાઓ
ભારતનું વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય દેશમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનની નીતિઓ ઘડવા અને તેના અમલીકરણ માટેનું સર્વોચ્ચ તંત્ર છે. આ મંત્રાલય હેઠળ ત્રણ મહત્ત્વના વિભાગો કાર્યરત છે: ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોટેકનોલોજી (DBT), ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રિસર્ચ (DSIR), અને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી (DST). આ વિભાગો દેશના અગ્રણી સંશોધન માળખાનું સંચાલન કરે છે.
ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોટેકનોલોજી હેઠળ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇમ્યુનોલોજી, નેશનલ સેન્ટર ફોર સેલ સાયન્સ, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્ટેમ સેલ સાયન્સ એન્ડ રીજનરેટિવ મેડિસિન અને ટ્રાન્સલેશનલ હેલ્થ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ જેવી વિખ્યાત સંસ્થાઓ કાર્યરત છે. તેવી જ રીતે DSIR હેઠળ કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રિસર્ચ (CSIR) ની ડઝનબંધ પ્રયોગશાળાઓ આવેલી છે. ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી (DST) હેઠળ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ (IISc), ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ સાયન્સ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (IISERs) અને તાજેતરમાં સ્થપાયેલું નેશનલ અનુસંધાન રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન સંશોધન ક્ષેત્રે નેતૃત્વ પૂરું પાડી રહ્યા છે.
ભારત પહેલેથી જ ફ્રાન્સ સાથે ઇન્ડો-ફ્રેન્ચ સેન્ટર ફોર પ્રમોશન ઓફ એડવાન્સ્ડ રિસર્ચ (IFCPAR), જર્મની સાથે ઇન્ડો-જર્મન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી સેન્ટર (IGSTC) અને અમેરિકા સાથે Indo-US Science & Technology Forum (IUSSTF) જેવા દ્વિપક્ષીય મંચો દ્વારા સંયુક્ત સંશોધન કરી રહ્યું છે. પરંતુ Horizon Europe સાથે સંકળાવાથી ભારતને વ્યક્તિગત દેશો સાથેના છૂટાછવાયા કરારોને બદલે સમગ્ર યુરોપના શ્રેષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક મગજો સાથે એકીકૃત મંચ પર કામ કરવાની અનન્ય તક મળે છે. બાયોમેન્યુફેક્ચરિંગ, ડેટા સિસ્ટમ્સ બાયોલોજી, આબોહવા અનુકૂલન અને સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતીય સંશોધકો યુરોપિયન જૂથો સાથે સંયુક્ત સંશોધન આગળ ધપાવી રહ્યા છે.
વિવાદો અને ભાવિ પડકારો
કોઈપણ મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોગ્રામની જેમ Horizon Europe પણ વિવાદોથી મુક્ત નથી. યુરોપિયન યુનિયનની સંધિઓમાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ છે કે આ ભંડોળનો ઉપયોગ લશ્કરી હેતુઓ માટે થઈ શકશે નહીં. તેમ છતાં વર્ષ ૨૦૨૪ માં સ્ટેટવોચ (Statewatch) અને ઇન્ફોર્મેશન્સસ્ટેલે મિલિટેરિસિરંગ (Informationsstelle Militarisierung - IMI) દ્વારા કરવામાં આવેલા એક ઊંડાણપૂર્વકના અભ્યાસમાં ચોંકાવનારી બાબત સામે આવી હતી. આ અહેવાલ મુજબ Horizon ના લાખો યુરોના ભંડોળનો ઉપયોગ એવી લશ્કરી ડ્રોન ટેકનોલોજી વિકસાવવા માટે થયો હતો જેનો ઉપયોગ ગાઝામાં નાગરિકો વિરુદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો. આવા ખુલાસાઓને કારણે માનવાધિકાર જૂથો દ્વારા કાર્યક્રમની દેખરેખ પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
આ ઉપરાંત, યુરોપિયન યુનિયન સભ્ય દેશોમાં કાયદાના શાસન (rule of law) અને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા સાથે પણ સંશોધન ભંડોળને જોડી રહ્યું છે. ભારત જેવા વિશાળ લોકતાંત્રિક દેશ માટેHorizon Europe માં ભાગીદારી ભૌગોલિક-રાજકીય દૃષ્ટિએ સંતુલિત રાખવી જરૂરી બને છે. બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો (Intellectual Property Rights - IPR) ની વહેંચણી, ડેટા સાર્વભૌમત્વ અને સંશોધન પરિણામોની પેટન્ટ અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા હોવી અનિવાર્ય છે.
Horizon Europe સાથેનું ભારતનું જોડાણ એ વૈશ્વિક જ્ઞાન અર્થતંત્રમાં આપણી ભાગીદારીને નવી ઊંચાઈએ લઈ જનારી પહેલ છે. જ્યાં સુધી પારદર્શક નિયમો અને પરસ્પર સન્માનનું વાતાવરણ જળવાઈ રહેશે, ત્યાં સુધી આ જોડાણ ભારત અને યુરોપ બંનેના વિજ્ઞાનીઓ માટે નવીન ક્રાંતિ સર્જવાનું માધ્યમ બનશે.
