આત્મનિર્ભર આકાશ: તેજસ અને AMCA સાથે ભારતીય વાયુસેનાનો સ્વદેશી ફાઈટર જેટ રોડમેપ

ભારતીય વાયુસેના (Indian Air Force) અત્યારે એક ઐતિહાસિક પરિવર્તનના આરે ઉભી છે. વાયુસેનાના નવા વડા એર ચીફ માર્શલ આશુતોષ દીક્ષિતે પદભાર સંભાળતાની સાથે જ દેશની આકાશી સુરક્ષા માટે એક સ્પષ્ટ અને મજબૂત રોડમેપ રજૂ કર્યો છે. ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, નવા વાયુસેના વડાની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતાઓમાં લડાયક સ્ક્વોડ્રન (squadron) એટલે કે વિમાનોના સમૂહની સંખ્યામાં વધારો કરવો અને સ્વદેશી વિમાન પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપવાનો સમાવેશ થાય છે. આ વ્યૂહરચનાના કેન્દ્રમાં બે મુખ્ય વિમાનો છે: તેજસ (HAL Tejas) અને પાંચમી પેઢીનું એડવાન્સ્ડ મીડિયમ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (AMCA).

ભારતીય વાયુસેનાનો ઇતિહાસ ગૌરવશાળી રહ્યો છે. વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, તેની સ્થાપના ૮ ઓક્ટોબર ૧૯૩૨ના રોજ બ્રિટિશ ભારતમાં એક સહાયક વાયુસેના તરીકે કરવામાં આવી હતી. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૩ના રોજ વાયુસેનાએ તેની પ્રથમ સ્ક્વોડ્રન શરૂ કરી હતી, જેમાં માત્ર ૪ વેસ્ટલેન્ડ વાપિટી બાયપ્લેન અને ૫ ભારતીય પાઇલટ્સ હતા. આજે ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ સુધીમાં વાયુસેનામાં ૧,૩૫,૦૦૦ જવાનો કાર્યરત છે. આટલા મોટા સૈન્ય બળને આધુનિક રાખવા માટે વિદેશી નિર્ભરતા ઘટાડીને સ્વદેશી ટેકનોલોજી અપનાવવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે. એર ચીફ માર્શલ દીક્ષિતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે તેજસ અને AMCA પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર સંરક્ષણ ક્ષમતા વધારવા માટે જ નહીં, પરંતુ ભારતને સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે પણ મહત્વના છે.

તેજસ (HAL Tejas) એ ભારતનું પ્રથમ સ્વદેશી લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (LCA) છે. તે એક હળવું, મલ્ટી-રોલ એટલે કે બહુહેતુક લડાયક વિમાન છે જે દુશ્મનના વિમાનો સાથે હવામાં લડવા ઉપરાંત જમીન પરના લક્ષ્યો પર હુમલો કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેજસની ડિઝાઇન એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે કે તે હિમાલયના ઊંચા પહાડોથી લઈને રણના ગરમ વાતાવરણમાં પણ અસરકારક રીતે કામ કરી શકે. આ વિમાનમાં અત્યાધુનિક એવિઓનિક્સ (avionics) એટલે કે વિમાનમાં વપરાતા ઈલેક્ટ્રોનિક સાધનો અને રડાર સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે. વાયુસેનાના રોડમેપ મુજબ, તેજસના વિવિધ મોડલ જેમ કે માર્ક-૧એ (Mk-1A) અને ભવિષ્યમાં માર્ક-૨ (Mk-2) જૂના થઈ ગયેલા વિમાનોનું સ્થાન લેશે.

જ્યારે આપણે ભવિષ્યની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે AMCA એટલે કે એડવાન્સ્ડ મીડિયમ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (Advanced Medium Combat Aircraft) સૌથી મહત્વનું બની જાય છે. તે પાંચમી પેઢીનું (fifth-generation) ફાઈટર જેટ છે. પાંચમી પેઢીના વિમાનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની સ્ટીલ્થ (stealth) ટેકનોલોજી હોય છે. સ્ટીલ્થ એટલે રડારથી બચવાની ક્ષમતા. આ વિમાનની સપાટી અને આકાર એવી રીતે બનાવવામાં આવે છે કે તે રડારના તરંગોને પાછા મોકલવાને બદલે વિખેરી નાખે છે, જેનાથી દુશ્મનના રડારમાં વિમાન દેખાતું નથી. એર ચીફ માર્શલ દીક્ષિતે આ પ્રોજેક્ટને ટોચની પ્રાથમિકતા આપી છે કારણ કે તે ભારતને અમેરિકા, રશિયા અને ચીન જેવા દેશોની હરોળમાં લાવી દેશે.

AMCA માં માત્ર સ્ટીલ્થ જ નહીં, પરંતુ સુપરક્રૂઝ (supercruise) ક્ષમતા પણ હશે. સામાન્ય રીતે વિમાનોને અવાજની ગતિ કરતા ઝડપથી ઉડવા માટે આફ્ટરબર્નર (afterburner) નામના વધારાના બળતણના ઉપયોગની જરૂર પડે છે, જે વધુ અવાજ અને ગરમી પેદા કરે છે. સુપરક્રૂઝ ક્ષમતા એટલે આફ્ટરબર્નર વગર પણ લાંબા સમય સુધી અવાજની ગતિ કરતા વધુ ઝડપે ઉડવાની ક્ષમતા. આનાથી વિમાનની રેન્જ વધે છે અને તે દુશ્મન માટે પકડવું મુશ્કેલ બને છે. આ વિમાનમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત સિસ્ટમ્સ પણ હશે જે પાઇલટને યુદ્ધના મેદાનમાં ઝડપી નિર્ણયો લેવામાં મદદ કરશે.

વાયુસેનાના રોડમેપમાં સ્ક્વોડ્રન સ્ટ્રેન્થ એટલે કે લડાયક ટુકડીઓની સંખ્યા વધારવા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. વિકિપીડિયાના ઇતિહાસ મુજબ, ૧૯૪૭માં આઝાદી સમયે ભારત પાસે ૧૦ ઓપરેશનલ સ્ક્વોડ્રન હતી, જેમાંથી ૩ પાકિસ્તાનને આપવામાં આવી હતી. સમય જતાં આ સંખ્યા વધી હતી, પરંતુ હાલમાં ઘણા જૂના વિમાનો નિવૃત્ત થવાને કારણે સ્ક્વોડ્રનની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે. એર ચીફ માર્શલ દીક્ષિતના જણાવ્યા મુજબ, તેજસના મોટા પાયે ઉત્પાદન અને AMCA ના વિકાસ દ્વારા આ ખાલીપો ભરવામાં આવશે. આ માટે હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) અને અન્ય ખાનગી ભાગીદારો સાથે મળીને ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાનું આયોજન છે.

સ્વદેશી ફાઈટર જેટના વિકાસની પ્રક્રિયા ઘણી જટિલ હોય છે. તે માત્ર એક એન્જિન અને પાંખો જોડવાનું કામ નથી, પરંતુ તેમાં હજારો સેન્સર, સોફ્ટવેર કોડ અને મજબૂત ધાતુઓનું મિશ્રણ હોય છે. તેજસના કિસ્સામાં ભારતે ફ્લાય-બાય-વાયર (fly-by-wire) ટેકનોલોજી વિકસાવી છે, જેમાં વિમાનના નિયંત્રણો ઇલેક્ટ્રોનિક સિગ્નલ દ્વારા કામ કરે છે. આનાથી વિમાન વધુ ચપળ બને છે. AMCA માં આ ટેકનોલોજીને વધુ ઉન્નત બનાવવામાં આવશે, જેમાં સેન્સર ફ્યુઝન (sensor fusion) હશે. સેન્સર ફ્યુઝન એટલે વિમાનના તમામ સેન્સરમાંથી મળતી માહિતીને એકસાથે જોડીને પાઇલટને આસપાસની પરિસ્થિતિનું એક સ્પષ્ટ ચિત્ર પૂરું પાડવું.

ભારતીય વાયુસેના માત્ર યુદ્ધ માટે જ નહીં, પરંતુ શાંતિના સમયમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. વિકિપીડિયા મુજબ, ૧૯૯૮નો ચક્રવાત, ૨૦૦૪ની સુનામી અને ૨૦૧૩ના પૂર જેવી કુદરતી આફતોમાં વાયુસેનાએ બચાવ કામગીરી કરી છે. ઓપરેશન વિજય (ગોવા મુક્તિ) અને ઓપરેશન મેઘદૂત (સિયાચીન) જેવા લશ્કરી અભિયાનોમાં વાયુસેનાની ભૂમિકા નિર્ણાયક રહી છે. આ તમામ કામગીરીઓ માટે આધુનિક અને સ્વદેશી વિમાનો હોવા જરૂરી છે જેથી કટોકટીના સમયે વિદેશી સ્પેરપાર્ટ્સ કે ટેકનોલોજી માટે બીજા દેશો પર નિર્ભર ન રહેવું પડે.

અંતે, તેજસ અને AMCA નો રોડમેપ એ માત્ર લશ્કરી જરૂરિયાત નથી, પણ ભારતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિનું પ્રતીક છે. એર ચીફ માર્શલ દીક્ષિતના નેતૃત્વમાં વાયુસેના જે રીતે સ્વદેશી ટેકનોલોજીને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે, તેનાથી આગામી દાયકામાં ભારતની આકાશી સરહદો વધુ સુરક્ષિત બનશે. જોકે, આ રોડમેપના અમલીકરણમાં સમયમર્યાદા જાળવવી અને બજેટનું વ્યવસ્થાપન કરવું એ મોટા પડકારો રહેશે. તેમ છતાં, ભારતીય એન્જિનિયરો અને વાયુસેનાના સમન્વયથી 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' હેઠળ તૈયાર થનારા આ ફાઈટર જેટ્સ વિશ્વ સ્તરે ભારતની શક્તિનું પ્રદર્શન કરશે.