ખિસ્સામાં સમાઈ જાય તેવું રિસીવર: રશિયન ડ્રોનના કેમેરા ફીડને લાઈવ હેક કરતી યુક્રેનની નવી SDR ટેકનોલોજી

યુદ્ધભૂમિ પર ડિજિટલ જાસૂસી: શું બન્યું અને શા માટે મહત્વનું છે?

રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચેના યુદ્ધમાં ડ્રોન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અભૂતપૂર્વ સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ આધુનિક યુદ્ધમાં હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે દુશ્મનનો ડ્રોન ક્યાં જઈ રહ્યો છે અને તે શું જોઈ રહ્યો છે? કાઇવ (Kyiv) સ્થિત કમ્યુનિકેશન ઇક્વિપમેન્ટ ઉત્પાદક કંપની CODE380 એ આ પ્રશ્નનો એક નાનો પરંતુ અત્યંત અસરકારક ઉકેલ શોધ્યો છે. તેમણે 'D·Vision SDR' નામનું ખિસ્સામાં સમાઈ જાય તેવું એક નાનું રેડિયો રિસીવર વિકસાવ્યું છે.

આ નાનકડું ઉપકરણ રશિયાના માનવરહિત વાહનો (unmanned systems) એટલે કે ડ્રોનમાંથી પ્રસારિત થતા લાઈવ વિડિયો ફીડને અધવચ્ચેથી જ પકડી (intercept) લે છે. ડ્રોન ઓપરેટર્સ માટે સૌથી મોટો પડકાર યુદ્ધક્ષેત્રમાં પોતાના કિટનું વજન ઘટાડવાનો હોય છે. D·Vision SDR રિસીવર ઓપરેટરના સરંજામમાં બહુ ઓછું વજન ઉમેરે છે, જેથી સૈનિકો સરળતાથી તેને પોતાની સાથે રાખી શકે છે.

આ રિસીવરની મદદથી યુક્રેનિયન ડ્રોન ટીમ દુશ્મનના એવા ડ્રોન પર જાસૂસી કરી શકે છે જે તેમના પર નજર રાખી રહ્યા હોય. દુશ્મનનો ડ્રોન કઈ દિશા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે અને તેનો પાયલટ હુમલા પહેલાં શેના પર નિશાન સાધી રહ્યો છે તે યુક્રેનિયન સૈનિકો પોતાના સ્ક્રીન પર લાઈવ જોઈ શકે છે.

વિડિયો સિગ્નલ ઇન્ટરસેપ્શનનું વિજ્ઞાન: SDR ટેકનોલોજી કેવી રીતે કામ કરે છે?

આ ટેકનોલોજીના હૃદયમાં સોફ્ટવેર-ડિફાઇન્ડ રેડિયો (software-defined radio) અથવા SDR ટેકનોલોજી રહેલી છે. પરંપરાગત રેડિયો રિસીવરમાં ફ્રીક્વન્સી ટ્યુન કરવા માટે હાર્ડવેર સર્કિટનો ઉપયોગ થાય છે, જ્યારે SDRમાં આ આખું કામ સોફ્ટવેર કોડિંગ દ્વારા થાય છે. આ કારણે નવા પ્રકારના ડ્રોન કે નવી સ્પેસિફિકેશન્સ સામે આવે ત્યારે હાર્ડવેર બદલવાને બદલે માત્ર સોફ્ટવેર અપડેટ કરીને જ ઉપકરણને નવા સિગ્નલ ઓળખવા સક્ષમ બનાવી શકાય છે.

તેને સમજવા માટે એક સરળ ઉદાહરણ લઈએ: જેમ કે તમે ઓપન એરિયામાં રેડિયો સાંભળતા હોવ અને જુદા જુદા સ્ટેશન ટ્યુન કરો, તેમ આ ઉપકરણ હવામાં ફરતા રેડિયો સ્પેક્ટ્રમ (radio frequency spectrum) ને સતત સ્કેન કરે છે. આ ઉપકરણ ૫૦૦ મેગાહર્ટ્ઝ (megahertz) થી લઈને ૮.૭ ગીગાહર્ટ્ઝ (gigahertz) સુધીની વિશાળ ફ્રીક્વન્સી શ્રેણીમાં કોઈપણ બ્લાઇન્ડ સ્પોટ (blind spot) વગર સ્કેનિંગ કરે છે.

જ્યારે રશિયન ડ્રોન પોતાના કેમેરામાંથી નીચેના કન્ટ્રોલ સ્ટેશન પર એનાલોગ વિડિયો (analog video) મોકલે છે, ત્યારે તે સિગ્નલ સુરક્ષિત કે એનક્રિપ્ટેડ (unencrypted) હોતા નથી. D·Vision SDR આ સિગ્નલને પકડીને તરત જ વિડિયોમાં રૂપાંતરિત કરી દે છે. ૧૭ ઓક્ટોબરના રોજ યુક્રેનિયન ટેક આઉટલેટ DOU ને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં ડેવલપર્સે જણાવ્યું હતું કે આ રિસીવર અન્ય સ્પર્ધક ડિટેક્ટર્સની સરખામણીમાં ઘણી વધુ સંવેદનશીલતા (sensitivity) ધરાવે છે.

વજન, ક્ષમતા અને ફ્રીક્વન્સી સ્પ્રેક્ટ્રમ: આંકડાઓની સરખામણી

Militarnyi માં પ્રકાશિત થયેલા ઉત્પાદકના આંકડા મુજબ, D·Vision SDR રિસીવર ૫૪૦ મેગાહર્ટ્ઝથી ૬ ગીગાહર્ટ્ઝ વચ્ચેની ફ્રીક્વન્સી પર ૬ માઈલ (૧૦ કિલોમીટર) સુધીના અંતરેથી એનાલોગ વિડિયો પ્રદર્શિત કરી શકે છે. જ્યારે આનાથી ઊંચી ફ્રીક્વન્સી પર આ રેન્જ ૨ થી ૩ માઈલ (૩.૫ થી ૫ કિલોમીટર) જેટલી રહે છે.

આ રિસીવરનું કદ અને વજન તેનો સૌથી મોટો વત્તાપોઇન્ટ છે. D·Vision SDR નું વજન માત્ર ૧૦ ઔંસ એટલે કે આશરે ૨૯૦ ગ્રામ છે. યુક્રેનમાં જ બનેલા તેના મુખ્ય સ્પર્ધક ઉપકરણોની સરખામણીએ આ વજન અડધાથી પણ ઓછું છે. ઉદાહરણ તરીકે, Babai કંપનીનું Vydun 7.5 રિસીવર આશરે ૨ પાઉન્ડ (૦.૯ કિલોગ્રામ) વજન ધરાવે છે અને તે ૭.૫ ગીગાહર્ટ્ઝ સુધીના વિડિયો ઇન્ટરસેપ્ટ કરી શકે છે. Contra-drone કંપનીનું SENSE-4 ઉપકરણ ૨૧ ઔંસ (૬૦૦ ગ્રામ) વજન ધરાવે છે અને તે ૮.૨ ગીગાહર્ટ્ઝ સુધી પહોંચે છે. જ્યારે BlueBird Tech નું Chuyka 3.0 ઉપકરણ ૨૩ ઔંસ (૬૫૦ ગ્રામ) સુધીનું વજન ધરાવે છે, જેને હવે ૮.૮ ગીગાહર્ટ્ઝ સુધી અપગ્રેડ કરી શકાય છે.

જૂન ૨૦૨૬ થી રશિયાના 'મોલ્નિયા' (Molniya) નામના સ્ટ્રાઇક ડ્રોને ૪.૧ થી ૪.૫ ગીગાહર્ટ્ઝ બેન્ડ પર વિડિયો મોકલવાનું શરૂ કર્યું હતું. યુક્રેનના પ્રમુખના રેડિયો નિષ્ણાત અને સલાહકાર સેરહી "ફ્લેશ" બેસ્ક્રેસ્ત્નોવ (Serhii "Flash" Beskrestnov) ના જણાવ્યા મુજબ, મોટાભાગના જૂના ડિટેક્ટર આ ફ્રીક્વન્સી જોઈ શકતા નથી અથવા ખૂબ નબળી રીતે જુએ છે. D·Vision SDR નો કવરેજ વિસ્તાર આ ફ્રીક્વન્સી બેન્ડને સંપૂર્ણ રીતે આવરી લે છે. જૂન મહિનામાં બેસ્ક્રેસ્ત્નોવે ચેતવણી આપી હતી કે, "જો ડિટેક્ટર પર અંધશ્રદ્ધા રાખશો તો તે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે."

પેસિવ સેન્સર્સ અને યુદ્ધની નવી વ્યૂહરચના

આ ઉપકરણ એક પેસિવ સેન્સર (passive sensor) તરીકે કામ કરે છે. લશ્કરી વ્યૂહરચનામાં પેસિવ સેન્સરનું મહત્વ ખૂબ મોટું છે. રડાર જેવા એક્ટિવ સેન્સર પોતાના સિગ્નલ હવામાં મોકલે છે, જેનાથી દુશ્મન તેમની પોઝિશન સરળતાથી શોધી શકે છે અને તેમના પર હુમલો કરી શકે છે. તેનાથી વિપરીત, પેસિવ સેન્સર કોઈ પણ પ્રકારનું સિગ્નલ ઉત્સર્જિત કર્યા વગર માત્ર આસપાસના રડાર કે રેડિયો તરંગોને સાંભળે છે.

D·Vision SDR જેવા સસ્તા અને નિષ્ક્રિય સેન્સર્સ રડાર, એકોસ્ટિક સેન્સર્સ અને ઇન્ટરસેપ્ટર્સનું સ્થાન લેવાને બદલે તેમની સાથે મળીને કામ કરે છે. સૈનિકોને પોતાની પોઝિશન છતી કર્યા વિના દુશ્મનના ડ્રોનનો ખતરો અગાઉથી ખબર પડી જાય છે.

ભવિષ્યના પડકારો: ડિજિટલ વિડિયો અને AI ડ્રોનનો ભય

આ ટેકનોલોજી અત્યંત ઉપયોગી હોવા છતાં તેની કેટલીક મર્યાદાઓ પણ છે. મોટાભાગના નાના રિસીવર ડિજિટલ વિડિયો (digital video) ને ડીકોડ કરવામાં અસમર્થ હોય છે. આ ઉપરાંત, મેવિક (Mavic) સુસંગત સિગ્નલોને કેટલાક માઈલથી વધુ દૂરથી શોધવામાં અને ફાઈબર-ઓપ્ટિક (fiber-optic) કેબલથી ચાલતા ડ્રોનને પકડવામાં આ સિસ્ટમ નિષ્ફળ જાય છે, કારણ કે કેબલથી નિયંત્રિત થતા ડ્રોન હવામાં કોઈ રેડિયો તરંગો છોડતા નથી.

સેરહી બેસ્ક્રેસ્ત્નોવના જણાવ્યા અનુસાર, હવે એવા ડ્રોન વેરિઅન્ટ્સ ડિઝાઇન કરવામાં આવી રહ્યા છે જેમના વિડિયો ફીડને હેક કરવા ખૂબ મુશ્કેલ છે. રશિયાના મોલ્નિયા ડ્રોન આનું એક ઉદાહરણ છે. ઓગસ્ટમાં ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, કેટલાક મોલ્નિયા ડ્રોન Nvidia પ્રોસેસર ચિપ્સનો ઉપયોગ કરીને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત સ્વચાલિત માર્ગદર્શન મેળવે છે અને તે હવામાં કોઈ પણ રેડિયો સિગ્નલ ઉત્સર્જિત કરતા નથી.

બેસ્ક્રેસ્ત્નોવે ચેતવણી આપતા લખ્યું હતું કે, "આપણે એ સમય માટે તૈયાર રહેવું પડશે જ્યારે ડિજિટલ વિડિયો સંપૂર્ણપણે એનાલોગનું સ્થાન લઈ લેશે." જો આમ થશે તો પોર્ટેબલ ડિટેક્ટર્સ અને ફિક્સ્ડ એનાલોગ રિસીવિંગ સ્ટેશનો બિનઅસરકારક બની જશે. આથી, ડ્રોન યુદ્ધક્ષેત્રમાં ટેકનોલોજીની આ રેસ સતત ચાલુ રહેશે.