પ્રોજેક્ટ ૧૮A: ભારતની નૌકાદળ ક્રાંતિ અને રૂ. ૮૦,૦૦૦ કરોડના નેક્સ્ટ-જનરેશન સ્ટીલ્થ ડિસ્ટ્રોયર
ભારતીય નૌકાદળે હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં પોતાની શક્તિ વધારવા માટે અત્યાધુનિક સ્ટીલ્થ ગાઇડેડ-મિસાઇલ ડિસ્ટ્રોયર બનાવવાની દિશામાં મોટું કદમ ઉઠાવ્યું છે.
ભારતીય નૌકાદળનો પ્રોજેક્ટ ૧૮A: શું બન્યું અને શા માટે મહત્વનું છે?
ભારતીય નૌકાદળ પોતાના દરિયાઈ સંરક્ષણ ફ્લીટને આધુનિક બનાવવા માટે એક અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યું છે. ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, ભારત સરકારે 'પ્રોજેક્ટ ૧૮A' (Project 18A) ને પ્રાથમિક સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપી દીધી છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ભારતીય નૌકાદળ માટે નેક્સ્ટ-જનરેશન સ્ટીલ્થ (stealth): રડાર અને સોનારની નજરમાંથી બચી શકવાની તકનીક ધરાવતા ગાઇડેડ-મિસાઇલ ડિસ્ટ્રોયર (guided-missile destroyer): ચોક્કસ નિશાન સાધી શકતી મિસાઇલોથી સજ્જ મોટું યુદ્ધ જહાજ તૈયાર કરવામાં આવશે.
આ નવો પ્રોજેક્ટ આશરે ₹૮૦,૦૦૦ કરોડના વિશાળ નાણાકીય ખર્ચે હાથ ધરવામાં આવી રહ્યો છે. સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહની અધ્યક્ષતામાં મળેલી ડિફેન્સ એક્વિઝિશન કાઉન્સિલ (Defence Acquisition Council - DAC) દ્વારા આ કાર્યક્રમને ઇન-પ્રિન્સિપલ મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ નિર્ણય ભારતીય નૌકાદળને હિંદ-પ્રશાંત (Indo-Pacific) ક્ષેત્રમાં ઉભરતાં દરિયાઈ પડકારો સામે શક્તિશાળી સ્થિતિમાં મૂકવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન માનવામાં આવે છે.
નવા સ્ટીલ્થ ડિસ્ટ્રોયર વર્તમાન સમયમાં ભારતીય નૌકાદળ પાસે રહેલા મુખ્ય ફ્રન્ટલાઇન ડિસ્ટ્રોયર્સ કરતાં કદમાં નોંધપાત્ર રીતે મોટા, વધુ સ્ટીલ્થ ક્ષમતા ધરાવતા અને અત્યાધુનિક હથિયારોથી સજ્જ હશે. આ જહાજો સમુદ્રી સીમાઓનું રક્ષણ કરવા ઉપરાંત સમુદ્ર પાર ભારતની લશ્કરી શક્તિ પ્રદર્શિત કરવાની ક્ષમતામાં મોટો વધારો કરશે.
- ૧. જરૂરિયાત આંકલનઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ઉભરતા દરિયાઈ પડકારો સામે લડવા માટે નેક્સ્ટ-જનરેશન ડિસ્ટ્રોયરનું આયોજન.
- ૨. DAC સૈદ્ધાંતિક મંજૂરીસંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહની અધ્યક્ષતામાં કાઉન્સિલ દ્વારા ₹૮૦,૦૦૦ કરોડના પ્રોજેક્ટને ઇન-પ્રિન્સિપલ મંજૂરી.
- ૩. ડિઝાઇન અને એન્જિનિયરિંગઅદ્યતન સ્ટીલ્થ ટેકનોલોજી, રડાર સેન્સર્સ અને મિસાઇલ લોન્ચર્સની વિગતવાર ડિઝાઇન તૈયારી.
- ૪. સ્વદેશી શિપબિલ્ડિંગભારતીય શિપયાર્ડ્સ દ્વારા 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' હેઠળ જહાજોનું ભૌતિક નિર્માણ અને સમુદ્રી પરીક્ષણ.
નૌકાદળનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને ડિસ્ટ્રોયર શ્રેણીની જરૂરિયાત
ભારતનો દરિયાઈ ઇતિહાસ અત્યંત પ્રાચીન છે, જેનો પ્રારંભ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ દરમિયાન ગુજરાતના લોથલ ખાતે ઈ.સ.પૂર્વે ૨૩૦૦ ની આસપાસ વિશ્વની પ્રથમ ટાઇડલ ડોક નિર્માણથી થયો હતો. ચોલ રાજવંશ અને મરાઠા નૌકાદળથી લઈને આધુનિક ભારતીય નૌકાદળ સુધી, દેશે હંમેશા દરિયાઈ સુરક્ષા પર ભાર મૂક્યો છે. સ્વતંત્રતા પછી ભારતીય નૌકાદળ સતત એક 'બ્લુ-વોટર નેવી' (blue-water navy): ખુલ્લા અને ઊંડા મહાસાગરોમાં લાંબા સમય સુધી સક્ષમતાથી કામગીરી કરવાની ક્ષમતા ધરાવતું નૌકાદળ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.
હાલમાં ભારતીય નૌકાદળ પાસે વિશાળ બેડામાં ૨ સક્રિય એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ, ૧૩ ડિસ્ટ્રોયર્સ, ૧૭ ફ્રિગેટ્સ (frigates): મધ્યમ કદના યુદ્ધ જહાજો, ૧૮ કોર્વેટ્સ અને ૧૭ પરંપરાગત સબમરીન સાથે ૨ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ સબમરીન સામેલ છે. જોકે, બદલાતી વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિઓ અને હિંદ મહાસાગરમાં વધતી જતી ગતિવિધિઓને ધ્યાનમાં રાખીને અદ્યતન ટેકનોલોજી ધરાવતા વિશાળ ડિસ્ટ્રોયરની જરૂરિયાત ઉભી થઈ છે.
નૌકાદળ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલો પ્રોજેક્ટ ૧૮A વર્તમાન કોલકાતા-ક્લાસ અને વિશાખાપટ્ટનમ-ક્લાસ ડિસ્ટ્રોયર્સ કરતાં આગળનું પગલું છે. જૂના યુદ્ધ જહાજોની સરખામણીમાં નવા ડિસ્ટ્રોયર વધુ પાવરફુલ રડાર, લાંબા અંતરની વાયુ સંરક્ષણ મિસાઇલો અને એન્ટી-શિપ મિસાઇલો વહન કરી શકશે.
| વિગત / ક્ષેત્ર | આંકડાકીય માહિતી | મંજૂર સંસ્થા / સત્તાધિકારી |
|---|---|---|
| પ્રોજેક્ટ ૧૮A નો અંદાજિત ખર્ચ | ₹૮૦,૦૦૦ કરોડ | ડિફેન્સ એક્વિઝિશન કાઉન્સિલ (DAC) |
| સમિતિના અધ્યક્ષ | સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહ | સંરક્ષણ મંત્રાલય |
| હાલમાં સક્રિય ડિસ્ટ્રોયર્સ | ૧૩ જહાજો | ભારતીય નૌકાદળ |
| હાલમાં સક્રિય ફ્રિગેટ્સ | ૧૭ જહાજો | ભારતીય નૌકાદળ |
પ્રોજેક્ટ ૧૮A કઈ રીતે કામ કરશે: ડિઝાઇન અને યુદ્ધ ક્ષમતાનું વિજ્ઞાન
કોઈપણ સ્ટીલ્થ ડિસ્ટ્રોયરની સફળતા તેના સુગ્રથિત માળખાકીય એન્જિનિયરિંગ પર આધારિત હોય છે. સ્ટીલ્થ ટેકનોલોજીનો મુખ્ય હેતુ જહાજની 'રડાર ક્રોસ-સેક્શન' (radar cross-section) ઘટાડવાનો છે. આ માટે જહાજના બાહ્ય કવચને વિશિષ્ટ ખૂણાઓ પર ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે, જેથી દુશ્મનના રડારમાંથી આવતા તરંગો સીધા પાછા જવાને બદલે અન્ય દિશામાં ફેંકાઈ જાય.
આ ઉપરાંત, જહાજમાંથી નીકળતી ગરમી (infrared signature) અને અવાજ (acoustic signature) ને પણ અત્યંત નીચા સ્તરે રાખવા માટે વિશેષ સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે. આ જહાજો પર સુપરસોનિક અને હાઇપરસોનિક મિસાઇલો લોન્ચ કરવા માટે વર્ટિકલ લોન્ચ સિસ્ટમ (Vertical Launch System - VLS) બેસાડવામાં આવશે, જેનાથી જહાજ કોઈપણ દિશામાં સેકન્ડોમાં હુમલો કરી શકશે.
ડિસ્ટ્રોયરમાં અત્યાધુનિક એક્ટિવ ઇલેક્ટ્રોનિકલી સ્કેન્ડ એરે (Active Electronically Scanned Array - AESA) રડાર પણ લગાડવામાં આવશે, જે એકસાથે સો સેંકડો હવાઈ અને દરિયાઈ લક્ષ્યાંકોને ટ્રેક કરી શકશે અને મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમને સચોટ માહિતી પૂરી પાડશે.
પ્રોજેક્ટ ૧૮A ના મુખ્ય આંકડા અને નાણાકીય રોકાણ
પ્રોજેક્ટ ૧૮A ના નાણાકીય અને પ્રિન્સિપલ ડેટા પર નજર કરીએ તો, આ કાર્યક્રમ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ભારતના સૌથી મોટા બજેટ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી એક છે. ₹૮૦,૦૦૦ કરોડના આયોજિત ખર્ચ સાથે આ કાર્યક્રમ સ્વદેશી શિપબિલ્ડિંગ ઉદ્યોગને અભૂતપૂર્વ વેગ આપશે.
ભારતીય નૌકાદળ હાલમાં ૧૫૦ થી વધુ જહાજો અને સબમરીન કાર્યરત રાખે છે, જેમાંથી ૧૩ મુખ્ય ડિસ્ટ્રોયર્સ બેડાનું નેતૃત્વ કરે છે. પ્રોજેક્ટ ૧૮A હેઠળ નિર્માણ પામનારા નવા જહાજો ભારતીય શિપયાર્ડ્સ દ્વારા બનાવવામાં આવશે, જેનાથી 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અભિયાનને મોટો ટેકો મળશે.
આ કાર્યક્રમ માત્ર નૌકાદળની મારક ક્ષમતા જ નહીં, પરંતુ ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્રના સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇન અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રમાં હજારો કુશળ રોજગારીનું સર્જન કરશે.
જહાજોની સંખ્યા
હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્ર અને ભારતની સુરક્ષા માટે તેનો અર્થ
હિંદ મહાસાગર અને પ્રશાંત મહાસાગરને જોડતો ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તાર વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત નિર્ણાયક છે. વિશ્વનો મોટો દરિયાઈ વેપાર આ ક્ષેત્રમાંથી પસાર થાય છે, જ્યાં ચાંચિયાગીરી અને ભૂ-રાજકીય તણાવ સતત વધતા રહ્યા છે.
પ્રોજેક્ટ ૧૮A હેઠળ બનેલા આ સ્ટીલ્થ ડિસ્ટ્રોયર ભારતીય નૌકાદળને લાંબા અંતર સુધી ચોકીયાત કરવાની અને જરૂર પડે તો ત્વરિત લશ્કરી જવાબ આપવાની ક્ષમતા પૂરી પાડશે. અરેબિયન સીથી લઈને મલાક્કા સ્ટ્રેટ અને દક્ષિણ ચીન સાગર સુધી ભારતની દરિયાઈ હાજરીને આ જહાજો વધુ મજબૂત બનાવશે.
અંતમાં, પ્રોજેક્ટ ૧૮A એ ભારતની દરિયાઈ આત્મનિર્ભરતા અને ભવિષ્યના સમુદ્રી પડકારો સામે સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડવાની નૌકાદળની નીતિનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક છે.
